© К. Вардэ, 2026. Все права защищены.
ПРЕДИСЛОВИЕ
В конце XIX века Урарту считалось индоевропейским образованием и напрямую связывалось с армянами.
Дьяконов. В 1940–1960-х годах И. М. Дьяконов разработал теорию, которая стала официальной в СССР: урартский язык относится к хуррито-урартской, неиндоевропейской языковой семье, армяне пришли позже Урарту и заселили уже опустевшее нагорье. Таким образом, армян представляли не автохтонами, а пришлым населением. Урартский язык искусственно отделили от армянского.
Гамкрелидзе — Иванов. В 1984 году Т. В. Гамкрелидзе и В. В. Иванов выдвинули противоположную гипотезу: прародиной индоевропейцев является Армянское нагорье, армянский язык автохтонен, а урартский — это древняя форма армянского, записанная клинописью. Их поддержали О. Карагеозян и М. Катвалян.
Идея СССР и Турции. Советской историографии необходимо было ослабить армянский национализм и нормализовать отношения с Турцией. Турецкой историографии требовалось доказать, что армяне не жили в Восточной Анатолии до прихода турок. Обе школы поддержали Дьяконова: урарты — не армяне, армяне пришли позже. Так Урарту отделили от армянского языка.
Настоящая работа продолжает линию Гамкрелидзе — Иванова: существовал только Хаи, другого армянского языка не было. Урартский и есть древнеармянский, записанный клинописью с ассирийским произношением: Хури = Хаи, Урарту = Арарат.
Араму объединил армян с разными диалектами политически, Маштоц — лингвистически.
1. Начало: хурриты
Хурриты известны по архивам Богазкёя и Митанни XV века до н. э. Они пришли с севера. Кура-араксская культура III тысячелетия до н. э. на Армянском нагорье — прахурритская.
Хурритский язык — первая фиксация армянского языка посредством чужой клинописи. Хаи = Хури, Арарат = Урарту, поскольку знаков для передачи ХАЙ и АРА не существовало. Хетты записывали точнее — Хайаса.
Хайаса-Аззи XV–XIII веков до н. э. — конфедерация армянских диалектных общин. Название Хайаса происходит от Хаи, Аззи — соседняя община, позднее известная ассирийцам как Алзи.
2. Урарту: Араму объединил не племена, а армян с разными диалектами
1200–900 годы до н. э. — период Наири: 40 стран, не племён, а диалектных общин.
Горы не разъединяли население, а сохраняли диалекты. Разъединяющими факторами были отсутствие письменности, единой власти и возможные локальные междоусобные войны.
860 год до н. э. — Араму объединил армян с разными диалектами и создал койне Биайнили.
Гарни — Гиарниани: 786 год до н. э. — Гиарниани; 77 год н. э. — Гарни; сегодня — Гарни. Корень ГАРН сохраняется уже 2800 лет.
3. После Урарту: многовековое индоевропейское влияние
590 год до н. э. — падение Урарту.
550–330 годы до н. э. — персидский период: более 200 лет индоевропейского языкового влияния.
330 год до н. э. — I век н. э. — эллинистический период: около 300 лет греческого влияния.
Урартские диалекты продолжают существовать под новыми языковыми наслоениями и постепенно переходят к армянскому языку.
Дьяконов считал этот период разрывом, Гамкрелидзе и Иванов показали непрерывность.
4. Грабар — итог
405 год н. э. — Маштоц объединил те же армянские диалекты после тысячелетнего периода персидского и эллинистического влияния и создал итоговое койне — грабар.
Араму создал Биайнили политически, Маштоц — грабар лингвистически.
5. Диалекты продолжают существовать и после появления грабара
Грабар не уничтожил диалекты. Горы сохраняли их до наших дней.
ИТОГОВАЯ ФОРМУЛА ТРЕТЬЕГО ТРУДА
Существовал только Хаи.
Начало — хурриты, затем Хайаса-Аззи, затем Наири с междоусобными войнами. После этого Араму объединил диалекты и создал Биайнили. Затем последовали столетия персидского и эллинистического влияния. Маштоц объединил те же диалекты и создал грабар. Даже после появления грабара диалекты продолжили существовать.
Гарни — Гиарниани: 2800 лет непрерывности.
Хури = Хаи, Урарту = Арарат — ассирийское произношение.
Горы сохраняли диалекты, а не разъединяли население.
Урартского языка как отдельного от армянского не существовало.
#АрмянскийЯзык #Урарту #Биайнили #Хайаса #Аззи #Хурриты #Хаи #Хури #Арарат #Араму #Гарни #Гиарниани #Маштоц #Грабар #Дьяконов #ГамкрелидзеИванов #АрмянскоеНагорье #Клинопись #АссирийскоеПроизношение #Автохтонность
ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ ԽԵԹԵՐԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՄԱՇՏՈՑ
ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ ԿՈՆՏԻՆՈՒՈՒՄ, ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ԵՎ ՏԵՂԱՆՎԱՆԱՅԻՆ ԱՆԸՆԴՀԱՏՈՒԹՅՈՒՆ
Հեղինակ՝ Կ. Վարդէ
© Կ. Վարդէ, 2026. Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են։
ՆԱԽԱԲԱՆ. ԽՆԴՐԻ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
XIX դարի վերջին Ուրարտուն դիտարկվում էր որպես հնդեվրոպական կազմավորում՝ կապված հայերի հետ։
1940–1960-ական թվականներին խորհրդային ուրարտագիտության մեջ հաստատվեց Ի. Մ. Դյակոնովի հայեցակարգը, ըստ որի՝ ուրարտերենը պատկանում է խուռի-ուրարտական լեզվաընտանիքին, իսկ հայկական էթնոսը ձևավորվել է ավելի ուշ։
1984 թ. Տ. Վ. Գամկրելիձեն և Վ. Վ. Իվանովն առաջ քաշեցին հայկական հիպոթեզը՝ հնդեվրոպացիների նախահայրենիքը տեղայնացնելով Հայկական լեռնաշխարհում և հիմնավորելով հայոց լեզվի բնիկությունը։
Սույն հետազոտությունը զարգացնում է բնիկության հայեցակարգը՝ հետևյալ ճշգրտմամբ. հայոց լեզուն սկզբնական փուլում չի պատկանել հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, այլ ներկայացրել է խուռի-ուրարտական սուբստրատ, որը ենթարկվել է երկարատև արհեստական հնդեվրոպականացման՝ պարսկական և հելլենիստական սուպերստրատների ազդեցությամբ։
Արդյունքում այն դասակարգվել է որպես հնդեվրոպական լեզու, սակայն պահպանել է առանձին ճյուղի կարգավիճակ, քանի որ հնդեվրոպականացումը կրել է կոնտակտային, այլ ոչ թե գենետիկ բնույթ։
1. Խուռիները՝ որպես հայկական բարբառային կոնտինուումի առաջին ֆիքսացիա
Խուռիները, որոնք հիշատակվում են Բողազքյոյի և Միտաննիի՝ մ.թ.ա. XV դարի արխիվներում, ունեն հյուսիսային ծագում։
Հնագիտական համարժեքը՝ Կուր-Արաքսյան մշակույթը մ.թ.ա. III հազարամյակում, Հայկական լեռնաշխարհում, մեկնաբանվում է որպես նախախուռիական։ Միգրացիան իրականացվել է լեռնաշխարհից դեպի հարավ։
Լեզվաբանական ասպեկտ։ Խուռիերենը հայկական բարբառային կոնտինուումի առաջին ֆիքսացիան է՝ օտար վանկային սեպագրի միջոցով։
Ասորական սիլաբարիումում ԱՅ երկբարբառը և ԱՐԱ համակցությունը փոխանցելու համար համապատասխան նշանների բացակայությունը հանգեցրել է հնչյունական աղավաղումների. «Հայ» էնդոնիմը փոխանցվել է որպես ԽՈՒ-ՌԻ, իսկ «Արարատ» տեղանունը՝ որպես ՈՒՌՈՒ-ԱՏ-ՌԻ / ՈՒՐԱՐՏՈՒ։
Բանաձև՝ Հայ = Խուրի, Արարատ = Ուրարտու։
Խեթական ՀԱ-ՅԱ-ՍԱ փոխանցումն ավելի ճշգրիտ է։
Ասորեստանցիները նրանց անվանել են խուռիներ, որովհետև Արարատը նրանք անվանում էին Ուրարտու, հետևաբար հայերին էլ կանվանեին խուռիներ։
Հայասա-Ազզի համալիրը մ.թ.ա. XV–XIII դարերում ներկայացնում է երկու հայկական բարբառային համայնքների կոնֆեդերացիա։
Հայասան բխում է «Հայ» էնդոնիմից, իսկ Ազզին համապատասխանում է ասորական աղբյուրների ավելի ուշ Ալզի/Ալշե անվանմանը՝ Նաիրիի երկրներից մեկին։
2. Ուրարտու. բարբառների քաղաքական կոնսոլիդացիա
Նաիրիի ժամանակաշրջանը՝ մ.թ.ա. XII–IX դարեր. Նաիրիի 40 երկրներ։
Ավանդական մեկնաբանությունը՝ որպես ցեղային միություն, վերանայվում է. սա մեկ հայոց լեզվի բարբառների համատեղ գոյակցությունն է։
Հայկական լեռնաշխարհի լեռնային ռելիեֆը էթնոսի դեզինտեգրացիայի գործոն չի եղել, այլ հանդես է եկել որպես բարբառների պահպանման մեխանիզմ՝ հովիտների մեկուսացման միջոցով։
Քաղաքական դեզինտեգրացիայի գործոններն են եղել ընդհանուր այբուբենի և կենտրոնացված իշխանության բացակայությունը, ինչպես նաև հովտային համայնքների միջև ռեսուրսների և լեռնանցքների համար տեղային միջբարբառային հակամարտությունների առկայությունը։
Մ.թ.ա. 860 թ. Արամուն իրականացրել է հայկական բարբառային համայնքների քաղաքական կոնսոլիդացիա՝ դադարեցնելով միջբարբառային հակամարտությունները և ստեղծելով Բիայնիլիի կոինեն՝ ուրարտական սեպագրով։
Այս կոինեն ներկայացնում է մ.թ.ա. IX դարի հայոց լեզվի վերբարբառային ստանդարտը, որը դեռևս չէր ենթարկվել հնդեվրոպականացման։
Անընդհատության նյութական ապացույցը Գառնի–Գիառնիանի համալիրն է։
Մ.թ.ա. 786 թ. վիշապաքարի արձանագրության մեջ Արգիշտի I-ը հաղորդում է Գիառնիանի երկրի նվաճման մասին։
Երկրորդ՝ մ.թ. 77 թ. հեթանոսական տաճարի մոտ գտնվող Տրդատ I-ի հունական արձանագրությունը նույն տեղանունը ֆիքսում է Գառնի ձևով։
ԳԱՌՆ արմատը պահպանվում է արդեն 2800 տարի։
Արգիշտին չի հիմնադրում, այլ նվաճում է արդեն գոյություն ունեցող երկիրը, ինչը վկայում է միջբարբառային հակամարտությունների առկայության մասին նաև իրենից առաջ։
3. Հետուրարտական շրջան. արհեստական հնդեվրոպականացման մեխանիզմը
Մ.թ.ա. 590 թ. Ուրարտուի անկումից հետո սկսվում է երկարատև անցումային շրջան։
Մարա-պարսկական սուպերստրատ՝ մ.թ.ա. 550–330 թթ.
Հայկական լեռնաշխարհի ավելի քան 200-ամյա ընդգրկումը Աքեմենյան կայսրության կազմում։
Պարսկերենը, որպես հնդեվրոպական սուպերստրատ, հայկական բարբառների մեջ ներմուծում է վարչական, ռազմական և կրոնական բառապաշարի ընդարձակ շերտ։
Հելլենիստական սուպերստրատ՝ մ.թ.ա. 330 թ. – մ.թ. I դար։
Շուրջ 300 տարի հունական ազդեցություն։ Գառնիում Տրդատ I-ի հունական արձանագրությունն այս շրջանի մարկերներից է։
Հայոց լեզուն սկզբնապես չի պատկանել հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։
Պարսկական և հելլենիստական սուպերստրատների ազդեցության տակ այն դարերի ընթացքում ձեռք է բերել հնդեվրոպական տարրեր։
Թեև այն դասակարգվել է որպես հնդեվրոպական լեզու, այն պահպանել է առանձին ճյուղի կարգավիճակ, քանի որ հնդեվրոպականացումը կրել է կոնտակտային, արհեստական, այլ ոչ թե գենետիկ բնույթ։
4. Գրաբարը՝ որպես երկրորդային կոնսոլիդացիայի արդյունք
405 թ. Մեսրոպ Մաշտոցն իրականացրել է նույն հայկական բարբառային համայնքների լեզվաբանական կոնսոլիդացիան, որոնք անցել էին պարսկական և հելլենիստական ազդեցության հազարամյա շրջանը։
Այբուբենի ստեղծումը թույլ է տվել առաջին անգամ ճշգրիտ ֆիքսել հայկական հնչույթները՝ ի տարբերություն օտար սեպագրի։
Գրաբարը ներկայացնում է երկրորդային կոինե։
Էվոլյուցիոն շղթա՝
Խուռիական բարբառներ → ուրարտական կոինե՝ Բիայնիլի → պարսկա-հայկական բարբառներ → հելլենիստական-հայկական բարբառներ → գրաբար։
Արամուն ստեղծել է Բիայնիլիի կոինեն քաղաքական միջոցներով՝ մինչև հնդեվրոպականացումը, իսկ Մաշտոցը՝ գրաբարի կոինեն լեզվաբանական միջոցներով՝ դրանից հետո։
5. Հետգրաբարյան բարբառային կոնտինուումը
Գրաբարի ստեղծումը չի հանգեցրել բարբառների վերացմանը։
Լեռնային ռելիեֆը շարունակել է ապահովել դրանց պահպանումը։
Բարբառները շարունակել են գործել V դարից հետո և պահպանվել են մինչև մեր օրերը, ինչը հաստատում է վերբարբառային ստանդարտի մոդելը՝ ստեղծված բարբառների միավորման, այլ ոչ թե դրանց փոխարինման միջոցով։
Նմանապես, Գիառնիանի–Գառնի տեղանունը գործածվել է մինչև Ուրարտուն, Ուրարտուի ժամանակաշրջանում և դրանից հետո։
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՄՓՈՓԻՉ ԲԱՆԱՁԵՎ
Եղել է միայն Հայը, հայկական այլ լեզու գոյություն չի ունեցել։
Էվոլյուցիոն շղթա՝
Խուռիները՝ որպես առաջին ֆիքսացիա → Հայասա-Ազզին՝ որպես բարբառների վաղ կոնֆեդերացիա → Նաիրին՝ որպես քաղաքական դեզինտեգրացիայի շրջան, տեղային միջբարբառային հակամարտություններով և լեռների միջոցով բարբառների պահպանմամբ → Ուրարտուն՝ որպես Արամուի իրականացրած առաջնային քաղաքական կոնսոլիդացիա և Բիայնիլիի կոինեի ստեղծում՝ դեռևս ոչ հնդեվրոպական → հետուրարտական պարսկական և հելլենիստական սուպերստրատների շրջան՝ որպես արհեստական հնդեվրոպականացման մեխանիզմ → գրաբարը՝ որպես Մաշտոցի իրականացրած երկրորդային լեզվաբանական կոնսոլիդացիա, որն ամրագրել է արդեն հնդեվրոպականացված լեզուն՝ խուռի-ուրարտական սուբստրատով → հետգրաբարյան բարբառային կոնտինուումը՝ մինչև մեր օրերը։
Գառնի–Գիառնիանի տեղանունը ցույց է տալիս 2800-ամյա անընդհատություն։
Ասորական արտասանության բանաձևը՝ Հայ = Խուրի, Արարատ = Ուրարտու, բացատրում է էքզոնիմային տարբերակների գոյությունը։
Ուրարտերենը՝ որպես հայերենից առանձին լեզու, գոյություն չի ունեցել։
Ուրարտերենն էլ հենց հին հայերենն է՝ խուռի-ուրարտական սուբստրատով, որն անցել է արհեստական հնդեվրոպականացման գործընթաց և, ի վերջո, Մաշտոցի տառերով ամրագրվել որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ։
#ՀայոցԼեզու #Ուրարտու #Բիայնիլի #Հայասա #Ազզի #Խուռիներ #Հայ #Խուրի #Արարատ #Արամու #Գառնի #Գիառնիանի #Մաշտոց #Գրաբար #Դյակոնով #ԳամկրելիձեԻվանով #ՀայկականԼեռնաշխարհ #Սեպագիր #ԱսորականԱրտասանություն #Բնիկություն
THE ARMENIAN LANGUAGE FROM THE HITTITES TO MASHTOTS
DIALECTAL CONTINUUM, ARTIFICIAL INDO-EUROPEANIZATION, AND TOPONYMIC CONTINUITY
Author: K. Vardet
© K. Vardet, 2026. All rights reserved.
PREFACE: HISTORIOGRAPHY OF THE PROBLEM
At the end of the 19th century, Urartu was considered Indo-European and directly connected with the Armenians.
In the 1940s–1960s, the concept developed by I. M. Diakonov became established in Soviet Urartology. According to this concept, Urartian belongs to the Hurro-Urartian language family, while the Armenian ethnos was formed later.
In 1984, T. V. Gamkrelidze and V. V. Ivanov put forward the Armenian hypothesis, locating the Indo-European homeland in the Armenian Highlands and substantiating the autochthonous character of the Armenian language.
The present research develops the autochthonous approach with one clarification: at its earliest stage, the Armenian language did not belong to the Indo-European family but represented a Hurro-Urartian substrate that underwent prolonged artificial Indo-Europeanization through Persian and Hellenistic superstrates.
As a result, it was classified as Indo-European. However, it retains the status of a separate branch because its Indo-Europeanization was contact-induced rather than genetic in nature.
1. The Hurrians as the First Attestation of the Armenian Dialectal Continuum
The Hurrians, attested in the 15th-century BC archives of Boghazkoy and Mitanni, have a northern origin.
Their archaeological correlate is the Kura-Araxes culture of the third millennium BC in the Armenian Highlands, interpreted as Proto-Hurrian. Migration took place from the highlands southward.
Linguistic aspect. Hurrian represents the first attestation of the Armenian dialectal continuum through a foreign syllabic cuneiform writing system.
The absence of signs in the Assyrian syllabary for representing the diphthong AY and the combination ARA resulted in phonetic distortions: the endonym HAI was rendered as HU-RI, while the toponym Ararat was rendered as URU-AT-RI / URARTU.
Formula: Hai = Huri; Ararat = Urartu.
The Hittite rendering HA-YA-SA is more accurate.
The Assyrians called them Hurrians because they referred to Ararat as Urartu; consequently, they would have called the Hays Hurrians.
The Hayasa-Azzi complex of the 15th–13th centuries BC represents a confederation of two Armenian dialectal communities.
Hayasa derives from the endonym Hai, while Azzi corresponds to the later Alzi/Alshe of Assyrian sources, one of the countries of Nairi.
2. Urartu: Political Consolidation of Dialects
The Nairi period, from the 12th to the 9th centuries BC, comprised 40 countries of Nairi.
The traditional interpretation of Nairi as a tribal union is reconsidered: it represents the coexistence of dialects of a single Armenian language.
The mountainous terrain of the Armenian Highlands was not a factor in the disintegration of the ethnos. Rather, it served as a mechanism for preserving dialects through the isolation of valleys.
Factors contributing to political disintegration included the absence of a common alphabet, the absence of centralized authority, and local inter-dialectal conflicts between valley communities over resources and mountain passes.
In 860 BC, Aramu carried out the political consolidation of Armenian dialectal communities, ending inter-dialectal conflicts and creating the koine of Biainili, recorded in Urartian cuneiform.
This koine represents the supra-dialectal standard of the Armenian language in the 9th century BC, before its Indo-Europeanization.
The material evidence of continuity is the Garni–Giarniani complex.
In a vishap-stone inscription dated to 786 BC, Argishti I reports the conquest of the country of Giarniani.
A second inscription, the Greek inscription of Tiridates I near the pagan temple, dated to AD 77, records the same toponym in the form Garni.
The root GARN has been preserved for 2,800 years.
Argishti did not found this country but conquered an already existing one, which also indicates the presence of inter-dialectal conflicts before his reign.
3. The Post-Urartian Period: The Mechanism of Artificial Indo-Europeanization
Following the fall of Urartu in 590 BC, a prolonged transitional period began.
Medo-Persian superstrate, 550–330 BC.
For more than 200 years, the Armenian Highlands were incorporated into the Achaemenid Empire.
Persian, as an Indo-European superstrate, introduced an extensive layer of administrative, military, and religious vocabulary into Armenian dialects.
Hellenistic superstrate, 330 BC – 1st century AD.
Approximately 300 years of Greek influence followed. The Greek inscription of Tiridates I at Garni serves as a marker of this period.
The Armenian language originally did not belong to the Indo-European family.
Under the influence of Persian and Hellenistic superstrates, it acquired Indo-European elements over the centuries.
Although it was subsequently classified as Indo-European, it retained the status of a separate branch because its Indo-Europeanization was contact-induced and artificial rather than genetic in nature.
4. Grabar as the Result of Secondary Consolidation
In AD 405, Mesrop Mashtots carried out the linguistic consolidation of the same Armenian dialectal communities that had undergone a thousand years of Persian and Hellenistic influence.
The creation of the alphabet made it possible, for the first time, to record Armenian phonemes accurately, unlike the earlier foreign cuneiform writing system.
Grabar represents a secondary koine.
Evolutionary sequence:
Hurrian dialects → Urartian koine of Biainili → Persian-Armenian dialects → Hellenistic-Armenian dialects → Grabar.
Aramu created the koine of Biainili through political means before Indo-Europeanization, whereas Mashtots created the koine of Grabar through linguistic means afterward.
5. The Post-Grabar Dialectal Continuum
The creation of Grabar did not lead to the elimination of dialects.
The mountainous terrain continued to ensure their preservation.
Dialects continued to function after the 5th century and have survived to the present day.
This confirms the model of a supra-dialectal standard created through the consolidation of dialects rather than their replacement.
Similarly, the toponym Giarniani–Garni existed before Urartu, during the Urartian period, and afterward.
CONCLUSION: FINAL FORMULA
There was only Hai; no other Armenian language existed.
Evolutionary sequence:
The Hurrians as the first attestation → Hayasa-Azzi as an early confederation of dialects → Nairi as a period of political disintegration involving local inter-dialectal conflicts, while the mountains preserved the dialects → Urartu as Aramu’s primary political consolidation and the creation of the koine of Biainili, still non-Indo-European → the post-Urartian period of Persian and Hellenistic superstrates as the mechanism of artificial Indo-Europeanization → Grabar as Mashtots’ secondary linguistic consolidation, recording an already Indo-Europeanized language with a Hurro-Urartian substrate → the post-Grabar dialectal continuum continuing into the modern era.
The toponym Garni–Giarniani demonstrates 2,800 years of continuity.
The formula of Assyrian pronunciation, Hai = Huri and Ararat = Urartu, explains the variation in exonyms.
Urartian did not exist as a language separate from Armenian.
Urartian is Old Armenian with a Hurro-Urartian substrate, which underwent artificial Indo-Europeanization and was ultimately recorded using the alphabet of Mashtots as a separate branch of the Indo-European language family.
#ArmenianLanguage #Urartu #Biainili #Hayasa #Azzi #Hurrians #Hai #Huri #Ararat #Aramu #Garni #Giarniani #Mashtots #Grabar #Diakonov #GamkrelidzeIvanov #ArmenianHighlands #Cuneiform #AssyrianPronunciation #Autochthonous #ArmenianHistory #AncientHistory
Важное замечание перед научной публикацией: языковая правка не подтверждает изложенную концепцию. В частности, утверждения о хурритском и урартском как формах армянского, об искусственной индоевропеизации и о позициях Гамкрелидзе и Иванова требуют отдельной проверки по научным источникам. Я сохранил их как авторские тезисы, поскольку вы просили не менять смысл.