I. Lịch sử thịt chó tại Việt Nam
Việc ăn thịt chó ở Việt Nam không phải là hiện tượng mới. Những bằng chứng khảo cổ cho thấy chó đã được thuần hóa tại vùng đất này từ hàng ngàn năm trước, và đôi khi cũng được sử dụng làm thực phẩm ngay từ thời kỳ đồ đá mới. Tại di chỉ An Sơn (thuộc miền Nam Việt Nam ngày nay), các nhà nghiên cứu phát hiện dấu tích xương chó có vết cắt tương tự như xương heo, cho thấy chó đã từng được người thời đó tiêu thụ vào khoảng năm 2100 trước Công nguyên. Tuy nhiên, vai trò văn hóa của thịt chó chưa bao giờ đơn giản và nhất quán. Từ thời phong kiến đến hiện đại, việc ăn thịt chó chủ yếu gắn liền với khu vực phía Bắc, chứ không phải là tập quán phổ quát trên khắp cả nước.
Miền Bắc phát triển một nền “ẩm thực thịt chó” riêng biệt, trong khi nhiều cộng đồng tại miền Trung và miền Nam, suốt thế kỷ 20, gần như không bao giờ động đến món này. Một cư dân lớn tuổi ở Hội An từng nói: “Ngày xưa ở miền Trung, miền Nam không ai ăn thịt chó cả, mà sau 1975 người Bắc vào mới đem theo thói quen đó.” Câu nói này phản ánh sự chuyển mình sau chiến tranh, khi dòng người di cư từ miền Bắc cùng ảnh hưởng văn hóa của chính quyền thống nhất đã đưa tập quán ăn thịt chó vào những vùng trước đó không quen với món này.
Trong thời chiến và giai đoạn thiếu đói sau 1975, một số người Việt buộc phải ăn thịt chó (và các loại động vật khác thường) để sinh tồn. Khi cái ăn trở thành vấn đề sống còn, những ranh giới đạo đức có thể bị xóa nhòa. Tuy nhiên, ngay cả trong bối cảnh đó, việc ăn thịt chó vẫn không đồng đều giữa các vùng: nhiều người miền Nam, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tinh thần từ bi của Phật giáo, không chấp nhận ăn thịt chó. Trong khi đó, miền Bắc dưới một chế độ ít khuyến khích tôn giáo có phần dễ dãi hơn với vấn đề này. Sự phân hóa văn hóa ấy vẫn còn in dấu đến tận ngày nay.
Cần lưu ý rằng, ăn thịt chó không phải lúc nào cũng được chính quyền chấp thuận. Vào cuối thế kỷ 19, dưới thời Pháp thuộc, chính quyền thuộc địa từng ban hành lệnh cấm giết mổ và tiêu thụ thịt chó. Lệnh cấm này có thể xuất phát từ quan niệm đạo đức của người Pháp (đến thập niên 1930, việc ăn thịt chó đã bị xem là không thể chấp nhận tại chính nước Pháp), và được áp đặt lên thuộc địa như một chuẩn mực văn minh. Sau khi Pháp rút khỏi Đông Dương, việc ăn thịt chó tại Việt Nam – nhất là ở miền Bắc – nhanh chóng quay lại và phát triển công khai, phần vì khu vực này ít bị ảnh hưởng bởi các quy chuẩn văn hóa thời thuộc địa.
Từ giữa đến cuối thế kỷ 20, sự khác biệt vùng miền ngày càng rõ rệt. Ở Hà Nội và các tỉnh phía Bắc, những quán thịt chó mọc lên phổ biến, thường tập trung tại các khu vực ngoại thành hay những dãy phố đặc trưng. Trong khi đó, tại TP. Hồ Chí Minh việc buôn bán và ăn thịt chó ít khi diễn ra công khai. Sự di cư và hòa trộn văn hóa sau chiến tranh làm cho món ăn này dần xuất hiện tại một số vùng miền Nam. Hội An là một ví dụ tiêu biểu: năm 1999, cả thị trấn chỉ có hai quán thịt chó hoạt động âm thầm ở những hẻm nhỏ hay ven đô. Biển hiệu cũng không dám ghi rõ “thịt chó”, mà dùng từ tránh né như “thịt cầy” để không gây phản cảm. Nhưng chỉ năm năm sau, đến 2004, người dân địa phương cho biết có “hàng chục quán ăn rải khắp thị trấn” công khai bán thịt chó, với biển hiệu không còn giấu giếm. Sự lan rộng nhanh chóng này được lý giải bởi ba yếu tố: sự hiện diện ngày càng nhiều của cán bộ, doanh nhân miền Bắc (đối tượng vốn xem món này như cơm bữa), tầng lớp trung lưu mới nổi muốn tìm “trải nghiệm ẩm thực lạ”,
Không gian sống, nông thôn hay thành thị, cũng góp phần tạo nên sự khác biệt. Tại các làng quê truyền thống, chó được nuôi chủ yếu để giữ nhà hoặc hỗ trợ săn bắn. Việc giết chó để ăn là rất hiếm, chỉ xảy ra khi thật sự cùng quẫn. Người dân quê vẫn thường dạy nhau rằng “không nên thịt chó nhà, kẻo xui xẻo hay phạm đến linh hồn giữ cửa.” Ngược lại, tại các đô thị, thịt chó trở thành hàng hóa thương mại, người ta có thể dễ dàng ăn mà không phải trực tiếp giết. Từ cuối thế kỷ 20 trở đi, nhu cầu của đô thị khiến cho nhiều người buôn phải tìm kiếm chó ở vùng quê, bằng cách thu gom, hoặc tệ hơn là trộm cắp.
Đến thập niên 2010, một nghịch lý đã hình thành: cư dân thành thị, những người nuôi chó làm cảnh, xem như người thân, lại là nhóm tiêu thụ thịt chó nhiều hơn. Còn người dân nông thôn, chó vẫn là tài sản hữu dụng, lại bắt đầu phản ứng với việc chó nhà bị bắt trộm đem bán. Như một bản tin nhận định, “trái với cư dân nông thôn, vốn thường nuôi chó giữ nhà và sẵn sàng giết thịt khi cần, cư dân thành thị lại coi trọng mối quan hệ cảm xúc với vật nuôi.” Nói cách khác, người nông dân xem chó như công cụ lao động (và đôi khi là thực phẩm), còn cư dân thành phố lại xem chó như bạn đồng hành. Sự đảo ngược vai trò này là một dấu mốc quan trọng so với thế hệ trước.
Tóm lại, lịch sử thịt chó tại Việt Nam là một hành trình đan xen giữa phong tục lâu đời và tranh cãi đạo đức. Từ lệnh cấm thời Pháp thuộc đến thói quen hậu chiến, từ bữa cơm gia đình ở Hà Nội đến những kiêng kỵ tâm linh ở miền Trung, món thịt chó chưa bao giờ là một “truyền thống cổ xưa” mang tính thống nhất. Đó là một thực hành luôn tồn tại trong trạng thái nhập nhằng giữa chấp nhận và tranh luận, giữa nhu cầu và đạo lý. Và hiện nay, khi những giá trị xã hội mới bắt đầu định hình, thực hành ấy đang đến ngưỡng cần được đặt câu hỏi nghiêm túc.
Thực trạng buôn bán thịt chó hiện nay: Quy mô, tội phạm và sức khỏe cộng đồng
Tại Việt Nam ngày nay, buôn bán thịt chó không còn là một tập quán nhỏ lẻ, giới hạn trong phạm vi sinh kế địa phương. Nó đã phát triển thành một ngành công nghiệp lớn, nhiều khi hoạt động phi pháp, để lại hậu quả nặng nề cho xã hội. Mỗi năm, ước tính có khoảng 5 triệu con chó và khoảng 1 triệu con mèo bị bắt, bị vận chuyển lậu hoặc bị trộm rồi giết mổ để làm thịt. Theo các tổ chức bảo vệ động vật, con số này đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tiêu thụ thịt chó nhiều nhất thế giới. So với tổng đàn chó cả nước mà Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn từng công bố là khoảng 10 triệu con, có thể hiểu rằng cứ hai con chó thì một con có khả năng sẽ bị giết để làm thực phẩm.
Hệ thống này chỉ có thể tồn tại nhờ vào một mạng lưới thu gom chó từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó không ít là các hoạt động bất hợp pháp. Một điểm đáng lo ngại trong chuỗi cung ứng thịt chó là nạn trộm chó và các hành vi phạm pháp đi kèm. Phần lớn chó được đưa vào nhà hàng không phải là vật nuôi được nuôi để lấy thịt, mà là thú cưng bị đánh cắp hoặc chó hoang bị bắt trên đường phố . Theo nhiều báo cáo, tình trạng trộm chó từ nhà dân đã trở thành một hiện tượng phổ biến, xảy ra trên khắp cả nước. Kẻ trộm thường hoạt động vào ban đêm hoặc sáng sớm, mang theo vũ khí thô sơ như súng điện tự chế hoặc ống thổi thuốc độc, để nhanh chóng khống chế và bắt chó
Mức độ nghiêm trọng của vấn đề này thể hiện rõ qua một khảo sát toàn quốc năm 2023: 87% người được hỏi cho biết họ hoặc người quen đã từng bị mất chó vì mục đích lấy thịt . Đây là một con số đáng kinh ngạc, cho thấy ngành thịt chó đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng, gây ra tổn thương cảm xúc và phẫn nộ trong dân chúng.
Sự giận dữ này không chỉ dừng lại ở lời nói. Truyền thông Việt Nam liên tục đưa tin về những vụ người dân hành hung những kẻ bị nghi là trộm chó. Có vụ, hàng trăm người dân vây đánh một nghi phạm đến chết ngay tại chỗ . Dù bất kỳ mất mát nhân mạng nào cũng là điều đau lòng, nhưng những sự việc này phản ánh mức độ căng thẳng xã hội mà nạn buôn bán thịt chó gây ra. Trộm chó xảy ra thường xuyên đến mức những kẻ phạm tội ngày càng dễ bị đánh hội đồng và mất mạng. Với nhiều cộng đồng, việc mất chó không chỉ là mất tài sản maf là mất đi một người bạn thân thiết trong gia đình. Chính vì thế, phản ứng dữ dội mang tính thù địch ngày càng gia tăng ở nhiều vùng nông thôn. Chuỗi bạo lực này đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng về trật tự xã hội, mà nguyên nhân gốc rễ nằm ở chính ngành công nghiệp thịt chó.
Hoạt động buôn bán không chỉ giới hạn trong nội địa. Nhu cầu cao đã tạo ra cả một chuỗi vận chuyển chó xuyên quốc gia. Các cuộc điều tra báo chí và nghiên cứu cho thấy có một “thị trường hàng triệu bảng Anh” từ việc gom chó từ các nước lân cận để đưa vào Việt Nam tiêu thụ. Một tuyến đường đặc biệt nguy hiểm xuất phát từ Thái Lan: mỗi năm có thể có tới 300.000 con chó bị nhồi nhét trong lồng, vượt qua Lào để tới Việt Nam. Đây là đường dây bất hợp pháp do các tổ chức kiểu mafia điều hành, hoàn toàn vi phạm luật kiểm dịch và vận chuyển động vật. Thái Lan đã cấm xuất khẩu chó sống để làm thịt và thường xuyên chặn bắt các xe buôn lậu, nhưng những kẻ buôn chó đã chuyển sang chiến thuật mới: giết chó ở nước xuất phát rồi vận chuyển xác đông lạnh. Tính xuyên biên giới của ngành buôn chó không chỉ gây khó cho việc thực thi pháp luật, mà còn tạo ra mối đe dọa y tế công cộng khi hàng loạt động vật không tiêm phòng được vận chuyển lén lút, vượt qua các hàng rào kiểm dịch.
Từ góc nhìn y tế công cộng, ngành thịt chó là một quả bom nổ chậm. Mối nguy rõ ràng nhất là bệnh dại. Việt Nam vẫn là quốc gia có tỷ lệ chó mang virus dại ở mức đáng lo ngại, và dù chính phủ đã triển khai tiêm phòng trên diện rộng, bệnh dại vẫn chưa bị đẩy lùi. Hoạt động buôn bán thịt chó làm trầm trọng thêm tình trạng này bằng cách di chuyển một số lượng lớn chó không rõ nguồn gốc và tình trạng tiêm phòng từ tỉnh này sang tỉnh khác, thậm chí từ nước ngoài vào Việt Nam. Những con chó bị bắt không hề được kiểm dịch hay khám sức khỏe. Khi bị nhốt chung trong điều kiện chật hẹp, chỉ cần một con chó dại cũng có thể cắn lây sang nhiều con khác. Tới lúc được đưa đến nơi giết mổ, nhiều con đã mang mầm bệnh trong người. Có thể nói, ngành thịt chó đang tạo ra một lỗ hổng lớn trong hệ thống phòng dịch của Việt Nam.
Ngoài bệnh dại, nhiều bệnh truyền nhiễm từ động vật khác cũng có liên quan tới việc giết mổ và ăn thịt chó. Một ví dụ nghiêm trọng là dịch tả. Trong giai đoạn 2007–2009, miền Bắc Việt Nam xuất hiện nhiều đợt dịch tả khiến cơ quan y tế bối rối. Cuộc điều tra dịch tễ sau đó cho thấy một trong những nguồn lây lan vi khuẩn Vibrio cholerae là từ các món ăn chế biến từ thịt chó. Thực tế, trong mùa hè năm 2009, thịt chó được xác định là “vật chủ chính” truyền bệnh trong một đợt bùng phát dịch tả tại miền Bắc .Nguyên nhân được cho là do việc xử lý xác chó không hợp vệ sinh và tập quán ăn thịt chó chưa nấu chín kỹ hoặc lên men. Tổ chức Y tế Thế giới đã cảnh báo: ăn thịt chó, đặc biệt trong điều kiện vệ sinh kém, làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại bệnh. Sau đợt dịch đó, truyền thông trong nước đưa tin rằng các cơ quan chức năng Hà Nội đã rà soát các cơ sở bán thịt chó vì nghi ngờ đây là nguồn gây bệnh
Ngoài tả, một số bệnh khác cũng đã được cảnh báo. Ví dụ như bệnh giun xoắn (trichinellosis) cũng được ghi nhận có liên quan tới thịt chó tại khu vực Đông Nam Á . Nguyên nhân là vì một số con chó được nuôi bằng nội tạng sống, sau đó nếu bị giết mổ và chế biến không đúng cách sẽ lây bệnh sang người. Ngoài ra, còn tồn tại nguy cơ ngộ độc thực phẩm do điều kiện vệ sinh trong giết mổ và bảo quản rất thấp. Khác với ngành chăn nuôi được kiểm soát, việc giết chó thường diễn ra tại những lò mổ dã chiến hoặc căn bếp tạm bợ, không có bất kỳ sự giám sát nào từ thú y. Thịt có thể được vận chuyển và bày bán mà không qua bảo quản lạnh. Các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tại Việt Nam từng công khai thừa nhận: thịt chó không thuộc bất kỳ hệ thống kiểm soát vệ sinh nào, vì “không có lò giết mổ chó nào được cấp phép hoạt động”. Năm 2019, Ban quản lý An toàn thực phẩm TP. Hồ Chí Minh còn ban hành cảnh báo, khuyến nghị người dân không nên ăn thịt chó vì “nguy cơ ký sinh trùng gây hại cho sức khỏe con người” . Thông điệp này cho thấy chính giới chuyên gia trong nước cũng nhìn nhận thịt chó là một rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Cũng cần nhấn mạnh rằng, phương pháp giết mổ trong ngành thịt chó thường rất tàn nhẫn. Nhiều con bị đánh đến chết, đâm bằng vật nhọn, hoặc bị điện giật ngay tại chợ. Một phần vì không có thiết bị giết mổ nhân đạo như với các loài vật nuôi khác, nhưng cũng vì người bán tin rằng thịt ngon hơn khi con vật chết trong đau đớn. Sự giết mổ thô bạo như vậy không chỉ đặt ra vấn đề đạo đức (sẽ được bàn sâu hơn ở phần sau), mà còn dẫn đến nguy cơ thịt chứa hormone stress, hoặc nhiễm khuẩn do không xả huyết và xử lý đúng cách. Một số vụ nghi ngờ thịt chó nhiễm khuẩn streptococcus hoặc E. coli cũng đã được ghi nhận, dù chưa có thống kê đầy đủ. Nhưng điều rõ ràng là: thịt lấy từ một con vật bị giết trong điều kiện không hợp vệ sinh, không được bác sĩ thú y giám sát, là một rủi ro hiển nhiên đối với sức khỏe con người.
ngành thịt chó ở Việt Nam hiện nay không còn là một tập tục nhỏ lẻ mang màu sắc văn hóa, mà là một guồng máy quy mô lớn gắn liền với tội phạm và bệnh tật. Nó gây tổn hại tâm lý và kinh tế cho cộng đồng thông qua nạn trộm chó và bạo lực, đồng thời tạo ra nguy cơ sức khỏe cho cả nước, thậm chí trong khu vực. Những hệ quả thiết thực ấy, ngay cả khi tạm gác các vấn đề đạo đức sang một bên, đã đủ để khẳng định rằng: đây là một ngành gây nguy hiểm và bất ổn cho xã hội. Các biện pháp nửa vời nhằm kiểm soát hoạt động này đều không mang lại kết quả rõ rệt, khiến ngày càng nhiều người cho rằng: chỉ có một lệnh cấm toàn diện mới có thể bảo vệ được sự an toàn và trật tự chung cho xã hội.
III. Chó trong văn hóa Việt Nam và sự thay đổi trong cách nhìn
Để hiểu đầy đủ vấn đề thịt chó, cần bắt đầu từ vị trí văn hóa và nhân học của loài chó trong xã hội Việt Nam. Chó không chỉ là vật nuôi hay nguồn thực phẩm. Trong đời sống Việt, chúng mang giá trị biểu tượng và thực tiễn sâu sắc. Lịch sử đối xử với chó luôn mang tính hai mặt: một bên là sự tôn vinh trong truyền thuyết dân gian và tín ngưỡng, bên kia là sự đối đãi dè sẻn và thực dụng trong đời thường. Thế nhưng hiện nay, sự mâu thuẫn đó đang dần thay đổi khi ngày càng nhiều người Việt, đặc biệt là thế hệ trẻ, coi chó là bạn đồng hành. Chính sự thay đổi trong cách nhìn ấy là nền tảng cho nhiều tiếng nói phản đối việc ăn thịt chó hiện nay.
Trong các gia đình Việt truyền thống, chó chủ yếu được nuôi để giữ nhà, báo động khi có kẻ lạ. Nhờ vai trò này, chúng được xem là người bạn trung thành, là “linh vật” canh giữ mái ấm. Nhưng dù được ca ngợi như thế, trong thực tế, chó thường bị xem nhẹ. Bài thơ trào phúng “Lục súc tranh công” từ đầu thế kỷ XIX đã cho thấy điều này: con chó than rằng nó chỉ được ăn cơm thừa canh cặn, đôi khi cả củ sắn thối, trong khi heo hay trâu được ăn no đủ. Chó đi lang thang trong sân, vừa là thú nuôi, vừa là “nguồn thịt” tiềm năng trong những ngày đói kém. Ở nhiều vùng quê, khi khan hiếm lương thực, người ta buộc phải giết chó ăn. Để lý giải cho hành vi ấy, dân gian phát triển một số niềm tin như “ăn thịt chó để giải xui”. Thịt chó vì thế trở thành món “đặc biệt” trong những dịp đặc biệt như một nghi thức đổi vận. Trong quan niệm đó, người ta tin rằng khi ăn thịt chó, sức mạnh và tinh khí bảo hộ của nó sẽ truyền sang người, xua đuổi vận rủi.
Nhìn từ khía cạnh tâm linh và tôn giáo, mối quan hệ với chó cũng đầy mâu thuẫn. Trong tín ngưỡng dân gian và ảnh hưởng Đạo giáo, chó từng được xem là linh vật trừ tà. Hình tượng chó đá đặt ở cổng đình, chùa, hoặc nhà dân vẫn còn thấy ở nhiều nơi, đặc biệt ở Hà Nội, như một biểu tượng bảo hộ. Một số cộng đồng dân tộc như người Tày hay Dao còn đưa chó vào huyền thoại nguồn gốc. Với người Dao, Panhu, thần khuyển, là tổ tiên, và vì thế việc ăn thịt chó bị nghiêm cấm, xem là bất kính. Tại nhiều vùng quê, người ta cũng kiêng ăn thịt chó vào đầu tháng, vì tin rằng làm vậy sẽ rước xui rủi. Trong khi đó, đạo Phật lại phản đối sát sinh và liệt thịt chó vào danh sách “thập nhục bất thực”, tức mười loại thịt cấm kỵ, ngang hàng với thịt voi, hổ và thậm chí là thịt người. Lý do là vì chó có mối quan hệ gần gũi với con người, ăn thịt chó là vi phạm sự thuần khiết đạo đức, gần như một hình thức “ăn thịt đồng loại” trong biểu tượng. Tư tưởng này được nhiều Phật tử nội hóa sâu sắc.
Tuy vậy, thịt chó vẫn tồn tại trong văn hóa, chủ yếu trong một nhóm xã hội: đàn ông trưởng thành. Ăn thịt chó thường là sinh hoạt tập thể của đàn ông, đi kèm rượu gạo và những câu chuyện phô trương bản lĩnh. Trong văn hóa dân gian và Đông Á nói chung, thịt chó được xem là món ăn “nóng”, giúp tăng cường sinh lực nam giới. Vì thế, đây là món chỉ ăn với bạn nhậu, chứ hiếm khi ăn với vợ con. Ở các quán nhậu thịt chó là “mồi” quen thuộc. Đàn ông đến đó không chỉ để ăn, mà còn để khẳng định sự dạn dĩ, bản lĩnh và đôi khi là địa vị.
Thế nhưng, cách nhìn này đang thay đổi nhanh chóng. Trong hai thập niên qua, khi Việt Nam mở cửa, đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế đã tạo điều kiện cho người dân, đặc biệt là tầng lớp trung lưu thành thị, phát triển một mối quan hệ hoàn toàn mới với động vật. Tiệm bán thú cưng đầu tiên ở TP.HCM mở cửa năm 2006, và chỉ vài năm sau, các cửa hàng chăm sóc thú nuôi, phòng khám thú y, dịch vụ làm đẹp cho chó mèo xuất hiện khắp các thành phố lớn. Đến cuối những năm 2010, nuôi chó mèo chỉ để làm bạn, đã trở thành điều phổ biến. Trước đó, việc nuôi thú cưng từng được xem là xa xỉ.
Sự thay đổi này có nhiều nguyên nhân: thu nhập tăng lên, đời sống vật chất cải thiện, và các hình thức gia đình mới, sống một mình, hộ gia đình nhỏ, khiến nhu cầu bầu bạn tinh thần ngày càng rõ nét. Theo thống kê, từ năm 2004 đến 2014, tỷ lệ hộ gia đình một người tại Việt Nam tăng từ 6,2% lên 9,1%, và đến nay có lẽ còn cao hơn. Cùng với đó, ngày càng nhiều người tìm đến thú cưng như một cách giảm căng thẳng, bù đắp sự cô đơn trong nhịp sống hiện đại. Theo một ước tính năm 2019, cứ 17 người Việt thì có một người nuôi chó, một con số ấn tượng ở một quốc gia mà chỉ vài chục năm trước, khái niệm “thú cưng” còn xa lạ.
Ngày nay, chó cưng không chỉ sống trong nhà, mà còn được đặt tên, mặc áo, cắt tỉa lông, chụp ảnh và đôi khi ngủ cùng chủ trên giường máy lạnh. Những quán cà phê chó, lớp huấn luyện chó, thẩm mỹ viện thú cưng, tất cả đều phản ánh một nhận thức mới: chó là bạn, không phải thức ăn. Chính điều này tạo nên một cảm giác khó chịu trong tâm trí: yêu thương chó cưng của mình trong khi biết rằng ngoài kia, có những con chó khác bị nhốt, bị giết, điều đó tạo ra một mâu thuẫn đạo đức rõ ràng.
Đặc biệt, thế hệ trẻ đang dẫn dắt sự chuyển đổi này. Nhiều khảo sát cho thấy tỷ lệ phản đối ăn thịt chó cao hơn hẳn ở nhóm dưới 30 tuổi. Nhiều bạn trẻ cho rằng đây không phải là văn hóa của mình, mà là một tập quán cũ kỹ gắn liền với thời kỳ thiếu thốn. Trên mạng xã hội, hình ảnh chó bị hành hạ, chuyện chó bị bắt trộm, các chiến dịch cứu hộ lan truyền rộng rãi, góp phần nuôi dưỡng tinh thần đấu tranh. Trên Facebook và Instagram tiếng Việt, không thiếu những bài viết thương tiếc chó bị mất, kêu gọi cấm thịt chó, hay rao nhận nuôi chó bị bỏ rơi. Khẩu hiệu “Chó là bạn, không phải thức ăn” ngày càng phổ biến trong lời nói và bài viết của người Việt trẻ, đồng điệu với làn sóng bảo vệ động vật trên toàn cầu.
Ngôn ngữ cũng phản ánh thay đổi này. Khái niệm “thú cưng” – với hàm ý trân trọng và yêu thương – không hề phổ biến trong đời sống Việt Nam vài chục năm trước. Giờ đây, nó được dùng hàng ngày như một cách khẳng định rằng chó mèo không còn là động vật “nuôi để làm việc”, mà là một phần của gia đình.
Tất cả những chuyển biến đó đang bào mòn dần tính “chấp nhận được” của việc ăn thịt chó. Trong quá khứ, người ta có thể phân biệt rõ giữa chó giữ nhà và chó bị ăn, nhưng ngày nay, hàng triệu người Việt sống cùng chó như một thành viên gia đình, và ranh giới đạo đức giữa “chó” và “gia súc” ngày càng rõ ràng. thịt chó đang là một tập quán “già cỗi”, chủ yếu duy trì bởi một số đàn ông lớn tuổi gắn bó với truyền thống, trong khi phần còn lại của xã hội đang bước tiếp.
IV. Phản biện
Năm luận điểm phổ biến nhất gồm: (1) biện hộ bằng văn hóa và truyền thống, (2) cáo buộc đạo đức giả hoặc thiên vị loài (“tại sao cấm thịt chó mà không cấm các loại thịt khác?”), (3) lo ngại phân biệt giai cấp và ảnh hưởng đến kế sinh nhai, (4) cho rằng nên quản lý thay vì cấm hẳn, và (5) nghi ngờ rằng phản đối thịt chó chỉ là sự áp đặt của phương Tây, đi ngược lại bản sắc Việt Nam. Sau đây là phần phân tích từng luận điểm.
1. “Ăn thịt chó là truyền thống văn hóa, cấm là chối bỏ bản sắc.”
Không thể phủ nhận rằng thịt chó từng có chỗ đứng trong đời sống văn hóa Việt Nam, lịch sử đã ghi lại điều đó. Nhưng việc một điều gì đó từng là truyền thống không đồng nghĩa với việc nó mãi mãi đúng hay bất khả xâm phạm. Văn hóa không bất biến; nó luôn vận động, thích nghi và thay đổi. Việt Nam là một đất nước có nhiều truyền thống đáng tự hào, nhưng cũng từng chủ động từ bỏ không ít tập tục khi chúng không còn phù hợp với giá trị thời đại, hoặc gây hại nhiều hơn lợi.
Ví dụ, việc đốt pháo trong Tết Nguyên Đán từng là tập tục phổ biến, nhưng đã bị cấm vì lý do an toàn. Tục ăn trầu phai nhạt dần do lo ngại về sức khỏe và thay đổi lối sống. Nhiều nghi lễ hiến sinh động vật đã được tiết chế. Trong lĩnh vực ẩm thực, người Việt ngày nay không còn ăn chuột hay côn trùng như thời đói kém. Những “truyền thống” ấy đã tự nhiên lùi vào dĩ vãng khi cuộc sống khấm khá hơn. Nói cách khác, truyền thống chỉ mô tả cái đã từng, chứ không phải là lý do để cái đó phải tiếp diễn.
Thêm vào đó, việc gọi thịt chó là “truyền thống dân tộc” thường phóng đại mức độ phổ biến của nó. Như đã phân tích, các vùng miền như miền Nam vốn không ăn thịt chó, còn miền Bắc cũng chỉ ăn trong những dịp nhất định, kèm theo nhiều kiêng kị. Thịt chó chưa từng là món ăn quốc dân, mà tồn tại trong một số cộng đồng và được những nơi khác chấp nhận ở mức độ hạn chế. Văn hóa, sau cùng, là do con người định hình. Và người Việt hôm nay đang lên tiếng rằng đã đến lúc thay đổi cách đối xử với loài chó.
Đáng chú ý, nhiều người ủng hộ lệnh cấm không phải vì chạy theo Tây phương, mà vì họ muốn sống đúng với những giá trị Việt: lòng từ bi, tình cảm thủy chung, và sự trân trọng với loài vật trung thành. Có thể nói, lệnh cấm này không phủ nhận truyền thống, mà đang gìn giữ phần tinh túy và nhân văn nhất trong truyền thống đó.
Chúng ta cũng cần phân biệt giữa “tập tục dân gian” và “bản sắc dân tộc”. Một số người lo rằng cấm thịt chó là phủ nhận căn tính Việt Nam. Nhưng thịt chó chưa bao giờ là yếu tố cốt lõi để định nghĩa người Việt. Hàng triệu người Việt chưa từng ăn thịt chó mà vẫn sống trọn với bản sắc văn hóa của mình. Hãy thử so với tiếng Việt hay Tết Nguyên Đán, Việt Nam hoàn toàn có thể giữ nguyên bản sắc, tiếng nói, trang phục, nghệ thuật mà không cần duy trì món ăn gây tranh cãi này.
Việc cấm thịt chó không hề làm xói mòn chủ quyền văn hóa. Ngược lại, nó cho thấy một Việt Nam có khả năng tự chọn lọc giá trị: chọn lòng nhân hậu, sự văn minh thay vì bám víu vào tập tục cũ kỹ. Cấm thịt chó không phải là cúi đầu trước áp lực phương Tây, mà là bước đi chủ động, có chủ quyền, có lý trí. Chẳng hạn, khi Hà Nội công bố kế hoạch loại bỏ thịt chó khỏi các khu trung tâm để xây dựng hình ảnh thành phố văn minh, thân thiện với du khách, thì đó là quyết định của chính quyền Việt Nam, vì lợi ích Việt Nam. Đó là sự tỉnh táo khi nhận ra rằng có những truyền thống, có thể đang kìm chân đất nước trong mắt thế giới, và cả trong mắt thế hệ trẻ.
Tóm lại, chỉ riêng yếu tố truyền thống là chưa đủ để bảo vệ một tập tục, nhất là khi tập tục đó đang gây tổn thương cho cộng đồng và chia rẽ xã hội. Văn hóa Việt Nam vốn giàu có và linh hoạt, không thiếu gì những nét đẹp để chúng ta tự hào và gìn giữ. Ăn thịt chó không cần nằm trong số đó. Và việc dũng cảm từ bỏ nó chính là một hình thức thực hành quyền chủ động văn hóa, chứ không phải là phản bội văn hóa.
2. “Cấm ăn thịt chó là đạo đức giả hoặc phân biệt loài, chúng ta vẫn giết heo, gà, bò, vậy tại sao lại chỉ nhắm vào chó?”
Đây có lẽ là lập luận phản biện sắc bén nhất về mặt lý trí, bởi nó buộc chúng ta phải đối mặt với vấn đề rộng hơn: quyền lợi động vật và thói quen ăn uống của con người. Nếu chỉ xét về mặt logic, có vẻ không nhất quán khi phản đối việc giết chó trong khi chấp nhận giết các loài vật khác. Heo có biết đau như chó không? Bò có cảm giác không? Chắc chắn là có. Tuy nhiên, kể cả người không ăn chay cũng có thể hoàn toàn hợp lý khi ủng hộ lệnh cấm thịt chó mà không rơi vào mâu thuẫn, vì một số lý do sau đây.
Trước hết, xã hội luôn phân biệt cách đối xử với các loài vật khác nhau, dựa trên tổng hòa giữa đạo đức, văn hóa và tính thực tiễn. Ở Ấn Độ, người ta không ăn thịt bò vì kính trọng tôn giáo, nhưng vẫn ăn thịt dê, gà. Ở các nước Hồi giáo, thịt heo bị cấm, nhưng các loại thịt khác được phép. Ở nhiều quốc gia phương Tây, việc ăn thịt ngựa bị cấm hoặc gây tranh cãi vì ngựa được xem là bạn đồng hành và phương tiện lao động, dù thịt bò thì vẫn phổ biến. Những sự phân biệt này có thể bị gọi là “speciesist” thiên vị loài này so với loài khác, nhưng thực tế là chúng phổ biến khắp nơi, và thường dựa trên những nguyên tắc đạo đức hợp lý hoặc các giao ước xã hội.
Trong trường hợp của chó, sự khác biệt đến từ vai trò đặc biệt mà chúng giữ trong đời sống con người. Chó (và mèo) là thú cưng, là bạn đồng hành, theo cách mà heo hay gà hiếm khi nào đạt được. Chúng sống trong nhà, chia sẻ cuộc sống cùng con người, và đã được thuần hóa để trở nên gần gũi, trung thành, biểu hiện cảm xúc theo cách mà con người dễ dàng thấu cảm. Mối quan hệ giữa chó và người vì thế mang tính đạo đức đặc biệt. Giết một con chó để ăn, một con chó có thể là thú cưng nhà hàng xóm, hay đã từng là bạn của chính bạn trong hoàn cảnh khác, tạo ra phản ứng mạnh mẽ hơn nhiều so với việc giết một con vật được nuôi trong chuồng từ đầu để làm thực phẩm. Điều này không hoàn toàn là thiên vị vô lý, mà phản ánh một bối cảnh quan hệ cụ thể.
Hơn nữa, mức độ và bản chất đau đớn trong ngành thịt chó thường vượt xa những gì xảy ra trong ngành chăn nuôi gia súc thông thường. Tất nhiên, chăn nuôi công nghiệp không hề nhân đạo, có rất nhiều điều tàn nhẫn. Nhưng ở Việt Nam, ít nhất việc giết mổ heo, bò, gà vẫn có một số quy định: lò mổ cần giấy phép, vật nuôi được gây mê trước khi giết (trên lý thuyết), và có sự giám sát thú y để ngăn bệnh truyền nhiễm. Không điều nào trong số đó được áp dụng với chó. Việc giết mổ chó ở Việt Nam hoàn toàn không được quản lý, và thường cực kỳ tàn bạo, như chúng ta đã biết. Nếu một con heo bị đánh chết giữa đường phố, hoặc bị trộm từ nhà người dân vào ban đêm để đem bán lấy thịt, dư luận cũng sẽ phẫn nộ, và thậm chí pháp luật sẽ can thiệp. Vì vậy, một phần lý do cần có lệnh cấm là vì ngành thịt chó đang tồn tại như một vùng ngoại lệ, không chịu bất kỳ tiêu chuẩn phúc lợi động vật hay an toàn thực phẩm tối thiểu nào mà xã hội đã áp dụng cho các loài vật khác. Có thể nói, không phải chó đang được bảo vệ quá mức, mà là đang bị bỏ rơi khỏi vòng bảo vệ của pháp luật.
Ngành chăn nuôi ở Việt Nam, heo, gà, bò, cung cấp thực phẩm cho hàng chục triệu người và gắn chặt với sinh kế nông nghiệp. Nó là trụ cột của an ninh lương thực quốc gia. Ngược lại, thịt chó chỉ tồn tại như một thói quen khẩu vị, không hề cần thiết cho dinh dưỡng hay kinh tế. Do đó, mức độ khẩn cấp đạo đức khi cấm thịt chó cao hơn, vì nó là một “chiến thắng dễ dàng” về mặt đạo đức, ta có thể giảm đau khổ mà không ảnh hưởng lớn đến xã hội. Nếu một ngày nào đó Việt Nam chuyển sang ăn chay toàn phần thì đó sẽ là một cuộc cách mạng to lớn và lâu dài. Nhưng việc cấm thịt chó là một bước đi hợp lý về đạo đức chiến lược, chọn can thiệp vào cái vừa tàn nhẫn vừa không thiết yếu.
Ở góc độ đạo đức, làm giảm khổ đau ở bất kỳ đâu mà ta có thể là điều đúng – kể cả khi chưa thể loại bỏ mọi hình thức đau khổ. Cấm thịt chó sẽ cứu hàng triệu con vật khỏi số phận tàn bạo, và đồng thời giúp hàng triệu người nuôi thú cưng tránh được mất mát. Đó là một lợi ích cụ thể, rõ ràng. Nó không hề ngăn cản chúng ta giải quyết các vấn đề trong chăn nuôi công nghiệp ở bước kế tiếp.
Chỉ khi những người phản đối thịt chó phớt lờ hoặc chế giễu nỗi đau của các loài vật khác thì lời cáo buộc “đạo đức giả” mới có cơ sở. Nhưng trên thực tế, phần lớn họ không làm vậy, Ở Việt Nam, làn sóng yêu thú cưng cũng kéo theo nhiều câu hỏi mới về sở thú, về nạn buôn bán động vật hoang dã. Sự đồng cảm không phải là một nguồn lực giới hạn, lòng thương cảm dành cho chó có thể mở rộng vòng tròn đạo đức sang những loài khác.
Cuối cùng, ta cần xét đến ý nghĩa biểu tượng. Chó ở Việt Nam không được nuôi để làm thực phẩm. Chúng thường bị bắt trộm, hoặc được thu gom bằng những cách gây tổn hại xã hội. hịt chó vẫn thuộc về một phạm trù khác: không nhằm nuôi sống dân số, không gắn với an ninh lương thực, mà chỉ là một sở thích mang tính khoái lạc, kèm theo gánh nặng đạo đức nặng nề. Vì vậy, việc loại bỏ nó không phải là thiên vị loài chó, mà là đánh giá bối cảnh cụ thể. Nếu dùng khái niệm “ngưỡng đạo đức” trong triết học, thì có thể nói: xã hội chưa sẵn sàng vượt qua ngưỡng để cấm hoàn toàn thịt động vật, nhưng việc cấm thịt chó vẫn nằm trong giới hạn mà lương tri tập thể có thể chấp nhận được vào lúc này.
3. “Cấm thịt chó là bất công với một số tầng lớp, ảnh hưởng đến kế sinh nhai – đó là phong tục của người nghèo, người quê?”
Có người lập luận rằng nếu cấm ăn thịt chó thì sẽ là một quyết định mang tính tinh hoa, áp đặt từ trên xuống, rằng người thành thị đủ đầy, hoặc những ai đã bị Tây hóa, mới có điều kiện đòi hỏi như thế, trong khi người dân thường hoặc tiểu thương sống nhờ nghề buôn bán thịt chó sẽ là những người chịu thiệt thòi.
Trước hết, việc mô tả thịt chó là “món ăn của người nghèo” hiện nay không còn đúng với thực tế Việt Nam. Thịt chó không hề rẻ. Trên thực tế, nó có thể đắt hơn cả thịt heo và được xếp vào loại đặc sản, đôi khi còn được phục vụ tại những quán nhậu cao cấp. Một ký thịt heo hay thịt gà ở chợ phổ thông thường rẻ hơn rõ rệt so với một ký thịt chó. Nói cách khác, người ta ăn thịt chó không phải vì đói khổ hay không có lựa chọn khác, mà vì sở thích, thường là trong bối cảnh tiệc tùng, nhậu nhẹt, và có khả năng chi trả.
Nhiều nghiên cứu và khảo sát tại Việt Nam đã cho thấy rõ: nhóm ăn thịt chó nhiều nhất là đàn ông trung niên có thu nhập trung bình hoặc khá trở lên, sống tại đô thị – đặc biệt là ở các thành phố phía Bắc. Trái lại, người nghèo ở nông thôn hoặc người có thu nhập thấp mới chính là nhóm ăn ít hoặc không ăn. Một khảo sát năm 2020 do FOUR PAWS thực hiện cho thấy chỉ khoảng 6.3% người Việt có ăn thịt chó (dù chỉ thỉnh thoảng), với tỷ lệ cao hơn tại Hà Nội (khoảng 11%) và rất thấp ở TP.HCM (dưới 2%). Nếu chỉ có 6% dân số tham gia, thì không thể gọi đây là “món ăn phổ thông” hay “nguồn dinh dưỡng của đại chúng.” Và trong số đó, phần lớn lại không phải là nông dân nghèo, mà là người thành thị có thu nhập, thích tụ tập bạn bè nhậu với thịt chó như một thói quen xã giao.
Nói cách khác, cấm thịt chó không phải là tước đi bữa ăn thiết yếu của người nghèo, mà là loại bỏ một món ăn xa xỉ, vốn chỉ dành cho số ít và không ai thực sự cần để duy trì sự sống.
Còn những người sống nhờ vào nghề buôn bán thịt chó thì sao, người mổ, người bán, người nấu, chủ quán? Thật ra, số lượng người phụ thuộc kinh tế vào ngành này không lớn so với các ngành thực phẩm khác. Và Việt Nam cũng từng có tiền lệ trong việc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho những người làm trong lĩnh vực gây tranh cãi. Ví dụ, khi nước ta bắt đầu kiểm soát chặt việc nuôi gấu lấy mật, các tổ chức phi chính phủ và nhà nước đã phối hợp hỗ trợ người dân chuyển sang trồng thảo dược, hoặc làm ngành nghề khác. Việc tương tự hoàn toàn có thể áp dụng cho những người từng buôn bán thịt chó , đặc biệt khi đây là một ngành rất nhỏ trong tổng thể nền kinh tế thực phẩm. Việc đào tạo lại, bồi thường hoặc hỗ trợ chuyển đổi nghề cho vài nghìn người là hoàn toàn khả thi. Một số tổ chức bảo vệ động vật đã bắt đầu các chương trình thí điểm tại Việt Nam để giúp người buôn thịt chó đổi nghề, ví dụ, hỗ trợ quán thịt chó chuyển sang quán ăn thông thường, hoặc giúp người nuôi chó lấy thịt chuyển sang nuôi trồng hợp pháp khác.
Chương trình Models for Change của Humane Society International, ra mắt ở Việt Nam từ năm 2022, chính là một mô hình như thế: làm việc trực tiếp với những người muốn thoát khỏi chuỗi cung ứng thịt chó và hỗ trợ họ về kỹ năng, tài chính, và hướng đi mới. Những sáng kiến này cho thấy lo ngại về kế sinh nhai là điều có thể giải quyết, đặc biệt nếu có sự đồng hành từ các tổ chức trong và ngoài nước.
Hơn nữa, nếu nhìn ngược lại, ngành thịt chó đang âm thầm gây hại cho rất nhiều người dân bình thường. Nạn trộm chó diễn ra phổ biến nhất ở các vùng ven đô hoặc nông thôn. Khi chó bị bắt trộm, gia đình không chỉ thiệt hại về tài sản mà còn mất đi một thành viên thân thiết. Nhiều trường hợp người dân bắt được trộm chó, vì tức giận mà đánh trả, sau đó lại bị vướng vào vòng lao lý. Có không ít nông dân kể lại việc mất ba, bốn con chó trong một đêm, cả giống chó đang chuẩn bị nhân giống hoặc chó giữ nhà. Điều này cho thấy ngành thịt chó không chỉ không giúp người nghèo mà còn đang khiến họ tổn thất. Cấm thịt chó là cách hữu hiệu để xóa bỏ động cơ của nạn trộm chó, trả lại sự yên tâm và an toàn cho những người dân vốn đã thiệt thòi.
Ngoài ra, các bệnh truyền nhiễm như dại hay giun sán từ chó hoang bị giết thịt cũng gây hại nhiều nhất cho người nghèo,những người ít có điều kiện tiếp cận y tế, ít được tiêm ngừa, và sống trong môi trường dễ bị lây nhiễm. Ai là người chết vì dại nhiều nhất? Thường là nông dân, hoặc trẻ em ở các tỉnh nghèo. Nếu giảm được lưu thông chó lậu, giảm được giết mổ chó không kiểm soát, thì đó là lợi ích sức khỏe cộng đồng, không chỉ cho thành phố mà đặc biệt là cho vùng quê.
Lập luận cho rằng “cấm thịt chó là phân biệt giai cấp” phần nào xuất phát từ cảm giác rằng người thành thị đang chê bai, khinh miệt “thói quê mùa.” Trong thực tế, có lẽ từng tồn tại những thái độ như vậy, nhưng ngày nay rất nhiều tiếng nói mạnh mẽ phản đối thịt chó lại xuất phát từ chính người dân ở tỉnh, ở quê. Nhiều người lên tiếng phản đối vì từng bị mất chó, từng chứng kiến cảnh chó bị đánh đập tàn nhẫn, từng đau đớn như mất người thân. Họ không phản đối vì cao đạo, mà vì đã nếm trải nỗi đau thật. Thêm vào đó, ăn thịt chó ngày nay thậm chí không còn là biểu hiện của nghèo khổ, mà nhiều khi lại gắn với hình ảnh đàn ông trung lưu mới nổi, tìm kiếm cảm giác “sành ăn,” mạnh mẽ, hoặc thể hiện đẳng cấp “quý ông phố cổ.” Trong khi đó, nhiều người nghèo thực sự lại rất thương chó, vì chó giữ nhà, chơi với trẻ, là bạn tri kỷ, và họ không có nhu cầu gì trong việc biến nó thành món ăn.
Do đó, nói rằng lệnh cấm là “đàn áp người nghèo” là một cách diễn đạt sai thực tế. Các khảo sát dư luận gần đây còn cho thấy, những người có trình độ học vấn và thu nhập cao có xu hướng ủng hộ lệnh cấm cao hơn, nhưng ngay cả trong nhóm có hoàn cảnh khó khăn, phần lớn cũng đồng tình với việc nên cấm. Tiến bộ đạo đức thường khởi phát từ những người có nhiều cơ hội tiếp xúc với kiến thức, tư tưởng mới – nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó đi ngược lại quyền lợi của phần còn lại. Trái lại, ở đây, tiến bộ đạo đức còn bảo vệ được những người ít tiếng nói nhất – cả con người và loài vật.
4. “Sao không quản lý thay vì cấm hẳn? Có thể đặt tiêu chuẩn vệ sinh, lập trại nuôi chó, hay giết mổ nhân đạo .”
Một số người phản đối lệnh cấm cho rằng nên chọn một hướng đi ôn hòa hơn: giữ hợp pháp việc ăn thịt chó nhưng áp dụng các quy định nghiêm ngặt hơn, cấp phép cho người buôn bán, yêu cầu chỉ được giết chó nuôi trong trang trại (không phải chó bị bắt trộm), áp dụng giết mổ nhân đạo, lưu trữ thịt lạnh đúng chuẩn... Về lý thuyết, điều này có thể giúp giảm nguy cơ dịch bệnh và nạn trộm chó. Nhưng thực tế đã cho thấy mô hình này gặp rất nhiều trở ngại và thất bại ở những nơi từng thử áp dụng.
Trở ngại lớn nhất nằm ở tính khả thi trong thực thi. Thị trường thịt chó hiện nay tồn tại chủ yếu trong vùng xám với phần lớn nguồn chó đến từ việc trộm cắp và buôn lậu. Để quản lý một cách hiệu quả, nhà nước sẽ phải xây dựng cả một bộ máy hành chính mới nhằm giám sát việc gây giống, vận chuyển và giết mổ chó. Trong khi đó, ngay cả các ngành chăn nuôi truyền thống như thịt heo, gia cầm, vốn đã quen thuộc và được đầu tư từ lâu, Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn trong quản lý (ví dụ như các vụ bê bối về vệ sinh an toàn thực phẩm hay dịch cúm gia cầm). Nay đưa thêm chó, một loài không hề được xem là vật nuôi lấy thịt theo nghĩa truyền thống, vào hệ thống đó là điều khó khả thi.
Muốn quản lý, nhà nước sẽ phải xây hoặc cấp phép lò mổ riêng cho chó, thiết lập quy trình kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc từng con chó (để bảo đảm không phải chó ăn trộm), và hàng loạt quy định khác. Nhưng ngành thịt chó hiện nay có quy mô rất nhỏ, không đóng vai trò đáng kể về thuế, xuất khẩu hay an ninh lương thực. Việc đầu tư bộ máy giám sát cho một ngành như vậy không chỉ kém hiệu quả mà còn thiếu động lực chính sách. Nói thẳng ra, “quản lý” có thể sẽ chỉ là “viết luật cho có” rồi để đấy, giống như nhiều quy định từng tồn tại trên giấy nhưng không ai thực sự thi hành.
Trên thực tế, Việt Nam từng có những quy định liên quan đến phúc lợi động vật. Luật Thú y năm 2015 có nêu rõ việc ngăn ngừa hành vi tàn ác không cần thiết với động vật. Nhưng mức độ thực thi rất hạn chế. Một ví dụ đáng chú ý: vào năm 1998, nhà nước từng ra chỉ thị cấm giết mổ và ăn thịt mèo, với lý do mèo là loài diệt chuột quan trọng. Nhưng lệnh này nhanh chóng bị lãng quên và dỡ bỏ, vì thiếu sự đồng thuận xã hội và quá dễ bị lách luật. Và nếu lệnh cấm với mèo, một loài không được xem là “đặc sản” văn hóa như chó, còn thất bại, thì việc áp dụng các quy định nửa vời với thịt chó càng khó khả thi hơn.
Một vấn đề khác nằm ở bản chất bất khả thi của việc xây dựng mô hình “chăn nuôi chó lấy thịt” nhân đạo và bền vững. Chó là loài có thời gian mang thai dài (khoảng hai tháng), mỗi lứa đẻ ít hơn hẳn so với heo. Chúng thông minh, có tính xã hội cao và dễ tổn thương nếu bị nhốt nhốt dài hạn. Việc “nuôi chó thịt” trên quy mô công nghiệp khó tránh khỏi phải tái lập những hình ảnh từng gây phẫn nộ toàn cầu tại các trại chó ở Hàn Quốc, nơi chó bị nuôi trong chuồng sắt, chịu mưa nắng, không được chăm sóc y tế, dẫn đến làn sóng phản đối chính từ người dân Hàn Quốc.
Thậm chí ngay cả khi có thể vượt qua rào cản đạo đức, kinh tế nuôi chó lấy thịt cũng rất kém hấp dẫn. Đó là lý do vì sao phần lớn người buôn chó hiện nay vẫn chọn cách bắt trộm hoặc gom chó thả rông hơn là nuôi. Ở Việt Nam có tồn tại một số hộ dân nuôi chó rồi bán con thừa ra cho thương lái, nhưng đây là hoạt động nhỏ lẻ, tự phát, không mang tính hệ thống. Để hợp pháp hóa ngành này, nhà nước sẽ phải chấp nhận việc cấp phép và giám sát các trại nuôi chó thương mại, đồng nghĩa với việc hợp pháp hóa một hình thức chăn nuôi gây tranh cãi gay gắt về đạo đức.
Một câu hỏi khác đặt ra là: liệu người tiêu dùng có chấp nhận thịt chó từ “trại chó công nghiệp”? Đối với một bộ phận thực khách ăn thịt chó, giá trị của món ăn nằm ở cảm giác “đặc sản”, “hoang dã”. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, thịt chó còn được quảng cáo sai thành “thịt cầy hương” để tăng sức hấp dẫn. Nếu giờ phải ăn thịt chó nuôi như heo gà, món ăn ấy có thể mất đi chính thứ mà họ cảm thấy đặc biệt. Nói cách khác, nỗ lực quản lý có thể khiến nhu cầu suy giảm, nhưng lại phải trả giá bằng việc hợp pháp hóa cả một ngành gây tổn hại đến đạo đức công cộng.
Nhưng quan trọng nhất: việc quản lý không giải quyết được gốc rễ vấn đề đạo đức. Cho dù chó có được nuôi và giết mổ “nhân đạo”, một giả định rất lớn, thì ta vẫn đang giết những sinh vật có tri giác cao, từng được nuôi làm bạn, không phải để làm thịt. Với rất nhiều người phản đối việc ăn thịt chó, cái sai không nằm ở công đoạn giết mổ mà nằm ở chính hành động biến chó thành món ăn. Họ không yêu cầu “lò mổ chó hợp chuẩn”, họ muốn chấm dứt toàn bộ chuỗi giá trị ấy. Đối với họ, chỉ có một chính sách hợp lý: cấm hẳn.
Xét từ góc độ quản trị nhà nước, cấm có khi lại dễ thực hiện hơn là quản lý. Một lệnh cấm rõ ràng giúp chính quyền địa phương có cơ sở pháp lý để dẹp bỏ các tụ điểm buôn bán, chế biến, tiêu thụ. Thành phố Hà Nội đã từng bước làm điều này ở các quận trung tâm. Kế hoạch năm 2021 của Hà Nội không phải là “dời lò mổ chó ra ngoại ô” mà là xóa sổ hoàn toàn ngành này trong nội đô. Thành phố Hội An cũng không tìm cách “chứng nhận thịt chó an toàn cho khách du lịch” mà tuyên bố cấm hẳn từ cuối năm 2021. Những động thái địa phương ấy cho thấy: ngay cả giới chức cũng nhìn thấy sự bất khả thi và thiếu hiệu quả của phương án “quản lý”.
Thực tế này khiến ta liên tưởng đến các thay đổi khác trong lịch sử liên quan đến sức khỏe cộng đồng hay đạo đức xã hội. Khi xã hội nhận ra mức độ nguy hại của một thực hành, như đá gà, hút thuốc phiện, hay bóc lột lao động trẻ em, thì cách giải quyết thường không phải là “cho phép có điều kiện” mà là dứt khoát cấm. Một số hành vi không thể cải tạo bằng luật, chúng phải được loại bỏ. Và thịt chó có thể được xem là một ví dụ như vậy.
5. “Phản đối thịt chó chỉ là do ảnh hưởng từ phương Tây, là một kiểu thực dân văn hóa. Phương Tây muốn bêu riếu châu Á.”
Lập luận này đánh trúng một mạch cảm xúc nhạy cảm: niềm tự hào dân tộc và phản kháng hậu thuộc địa. Thực tế, truyền thông phương Tây thường xuyên đưa tin về việc tiêu thụ thịt chó ở châu Á, nhiều khi với giọng điệu giật gân, chẳng hạn như lễ hội Yulin ở Trung Quốc hay ngày Bok Nal ở Hàn Quốc. Các tổ chức bảo vệ động vật của phương Tây cũng hoạt động mạnh tại Việt Nam, khiến một số người Việt cảm thấy khó chịu khi bị người nước ngoài “dạy” mình nên ăn gì. Nhưng cảm giác ấy, dù có thể hiểu được, không đủ để biện minh cho việc tiếp tục tồn tại của ngành thịt chó hiện nay.
Điều đầu tiên cần nhấn mạnh là: chính người Việt đang dẫn dắt phong trào chấm dứt thịt chó tại Việt Nam. Đúng là các tổ chức quốc tế như FOUR PAWS, Humane Society International hay Soi Dog Foundation có hỗ trợ tài chính và kỹ thuật, nhưng họ đều phối hợp chặt chẽ với đối tác trong nước, và phản ứng theo cảm nhận xã hội của người Việt. Chiến dịch thu thập 1,5 triệu chữ ký trình lên chính phủ, như đã đề cập, là từ công dân Việt Nam. Các nhóm bảo vệ động vật như Paws for Compassion hay Hanoi Pet Rescue đều do người Việt sáng lập và điều hành, tập trung vào cứu hộ chó mèo và phản đối việc giết mổ để lấy thịt. Trên mạng xã hội Việt Nam, tràn ngập các tiếng nói (bằng tiếng Việt) phản đối thịt chó. Đây không phải là sự áp đặt từ phương Tây, mà là tiếng nói của chính người Việt thể hiện lòng từ tâm. Việc cho rằng những tiếng nói này là “bị tẩy não” bởi phương Tây là sự xúc phạm đến năng lực tư duy độc lập của họ.
Lòng trắc ẩn với thú nuôi không phải là đặc quyền của phương Tây. Trong văn hóa Việt, tình cảm với chó đã hiện diện từ lâu, được ghi chép trong văn chương, truyện dân gian và cả trong những kỷ niệm đời thường. Có chăng, tình thương ấy trước kia bị phân mảnh, bị đẩy ra ngoài lề các vấn đề đạo đức công cộng. Nay, tình thương ấy đang được mở rộng thành một chuẩn mực đạo đức: chó không nên là thức ăn, mà nên là bạn đồng hành cần được bảo vệ.
Về lập luận rằng phương Tây đang “làm nhục” Việt Nam vì ăn thịt chó, đúng là hình ảnh quốc tế của Việt Nam có bị ảnh hưởng bởi ngành thịt chó. Chính lãnh đạo Hà Nội từng thừa nhận rằng việc giết mổ chó ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh và kinh tế của thành phố trong mắt du khách. Nhưng thay vì phản ứng bằng tự ái và gọi đó là “thực dân mới,” ta có thể xem đây là một loại phản hồi trong thế giới toàn cầu hóa. Quan trọng hơn, những quyết định như vậy đến từ chính các nhà chức trách Việt Nam, với các lý do chiến lược như an toàn thực phẩm, du lịch và hình ảnh quốc gia, chứ không phải vì có cường quốc nào ép buộc. Hà Nội muốn kết thúc ngành thịt chó để xây dựng hình ảnh một thành phố văn minh, thân thiện, phù hợp với chuẩn mực quốc tế về phúc lợi động vật. Đây là một sự chủ động bắt kịp thời đại, không phải là sự khuất phục.
Lập luận “thực dân văn hóa” càng yếu đi nếu ta nhìn sang các nước châu Á khác. Đó không phải là “phương Tây chống lại châu Á.” Chính các xã hội Á Đông đã và đang tự điều chỉnh. Đài Loan đã cấm hoàn toàn thịt chó mèo từ năm 2017. Hồng Kông đã cấm từ thập niên 1950. Thái Lan và Singapore không cho phép tiêu thụ thịt chó từ lâu. Ngay cả ở Trung Quốc đại lục và Hàn Quốc, giới trẻ ngày càng phản đối việc ăn thịt chó, và chính phủ các nước này đang xem xét cấm (Hàn Quốc đã tuyên bố kế hoạch cấm toàn quốc vào năm 2027). Chẳng lẽ tất cả các nước châu Á đó đều là con rối của phương Tây? Hay họ đang tự mình đưa ra lựa chọn đạo đức phù hợp với xã hội của chính họ, trong bối cảnh giáo dục, đô thị hóa, và sự thức tỉnh về nhân tính ngày càng lan rộng?
Ko nên dùng “văn hóa” như một cái cớ để duy trì những thực hành mà chính bản thân ta cũng lờ mờ nhận thấy là không ổn. Ngày xưa, bó chân ở Trung Quốc hay tục thiêu góa phụ ở Ấn Độ cũng từng được bảo vệ dưới danh nghĩa văn hóa, và từng bị phản đối bởi các thế lực thực dân. Nhưng cuối cùng, chính người Trung Quốc và người Ấn Độ đã xóa bỏ các hủ tục ấy, vì họ nhận ra đó là những hình thức bạo lực không cần thiết. Có phải đó là chiến thắng của phương Tây? Hay là chiến thắng của những giá trị đạo đức phổ quát, chẳng hạn như: “đừng gây đau đớn cho ai khi không cần thiết”? Nếu ta thừa nhận cái sau, thì chống lại việc giết chó không phải là Tây hóa, mà là nhân đạo hóa.
Việt Nam không thiếu truyền thống từ bi. Phật giáo và những triết lý nhân bản dân gian đã từ lâu cảnh báo con người không được làm ác với động vật. Tục ngữ Việt Nam có câu: “Thương người như thể thương thân, thương vật vật trả ơn.” Đây là một phần của văn hóa ta, không phải thứ gì ngoại lai. Vì vậy, cấm ăn thịt chó có thể được hiểu không chỉ là tiếp nhận cái mới, mà còn là quay về với cái gốc: một truyền thống nhân hậu mà người Việt từng tự hào.
Cuối cùng, cần nói rõ rằng: Việt Nam là quốc gia có chủ quyền, và không ai có thể buộc Việt Nam ra luật nếu chính người dân và lãnh đạo của Việt Nam không đồng ý. Năm 2018, giám đốc Chi cục Thú y Hà Nội đã công khai tuyên bố mục tiêu loại bỏ thịt chó khỏi các quận nội thành. Năm 2019, chính quyền TP. Hồ Chí Minh cũng phát động chiến dịch truyền thông kêu gọi người dân từ bỏ thịt chó. Đây là các hành động của chính quyền Việt Nam. Người phương Tây có thể ủng hộ, nhưng không phải là người ra quyết định.
Tóm lại, nhạy cảm với vấn đề văn hóa là điều cần thiết. Nhưng nếu dùng nó để né tránh những câu hỏi đạo đức thật sự, thì ta đang tự làm nghèo đi khả năng tự cải thiện của chính mình. Việc chấm dứt thịt chó ở Việt Nam là một xu hướng nội sinh, phù hợp với lòng dân, và đang song hành với các chuẩn mực văn minh toàn cầu. Chọn lựa thay đổi không phải là phản bội bản sắc dân tộc, mà là minh chứng cho khả năng tiến hóa của chính bản sắc ấy, khả năng mở rộng biên giới lòng từ bi. Và nếu làm được điều đó bằng ý chí tự thân, bằng sự đồng thuận xã hội, Việt Nam sẽ không phải “chịu khuất phục trước phương Tây,” mà sẽ trở thành quốc gia có bản lĩnh đạo đức và tự tôn thật sự.
KẾT
Việt Nam không đơn độc trong hành trình đối mặt với vấn đề này. Việc cấm thịt chó sẽ đưa Việt Nam vào nhóm tiên phong của châu Á, những quốc gia đã nhận ra rằng sự chuyển biến hướng về lòng trắc ẩn không phải là đặc quyền của phương Tây, mà là dấu hiệu cho thấy xã hội ấy đang tiến lên. Những nước như Đài Loan, Thái Lan hay Hàn Quốc (đang trong lộ trình) đã cho thấy rằng sự thay đổi ấy không làm tổn hại đến danh dự quốc gia, mà ngược lại, còn nâng tầm phẩm giá và vị thế quốc gia đó.
Việt Nam cũng không thiếu những thành tựu đáng tự hào về nhân đạo: từ các dự án bảo tồn thiên nhiên cho đến việc giảm mạnh tỷ lệ đói nghèo, những chỉ dấu thể hiện sự quan tâm đến phúc lợi con người. Việc chấm dứt buôn bán và tiêu thụ thịt chó hoàn toàn có thể trở thành một cột mốc nhân đạo tiếp theo. Nó sẽ đặt Việt Nam vào quỹ đạo đạo đức toàn cầu, nơi một số hành vi tàn ác với động vật đơn giản là không thể được chấp nhận trong thế kỷ 21.
Về mặt pháp lý, nền tảng cho việc này đã sẵn sàng. Việt Nam hoàn toàn có thể ban hành lệnh cấm thông qua sự kết hợp giữa các văn bản luật hiện hành về sức khỏe động vật và an toàn thực phẩm. Việc thực thi tất nhiên cần sự quyết tâm và giám sát nghiêm túc trong giai đoạn đầu. Nhưng Việt Nam từng chứng minh năng lực tổ chức và thay đổi hành vi xã hội, từ chiến dịch bắt buộc đội mũ bảo hiểm đến các chương trình chống thuốc lá, khi có đủ quyết tâm chính trị và sự đồng thuận trong dân chúng.
Công tác tuyên truyền giáo dục, vốn đã được triển khai từ trước, sẽ giúp việc tuân thủ dễ dàng hơn khi nhu cầu tiêu thụ thịt chó giảm đi và áp lực xã hội chống lại hành vi này ngày càng lớn. Theo thời gian, lệnh cấm nhiều khả năng sẽ dần tự củng cố, như một chuẩn mực đạo đức mới được xã hội thừa nhận, và việc ăn thịt chó sẽ trở thành ký ức xa xưa.
Nhìn rộng ra, việc cấm thịt chó không phải là một lựa chọn mang tính sở thích ẩm thực cá nhân. Đây là một quyết định đạo đức, văn hóa và xã hội quan trọng. Nó thể hiện việc Việt Nam chọn trân trọng mối quan hệ giữa con người và loài vật đã gắn bó trung thành với mình, chọn giữ gìn các giá trị nhân đạo mà truyền thống tâm linh Việt từng khắc ghi, và chọn bảo vệ sự an toàn, lòng tin trong cộng đồng.
Đó là lựa chọn của sự cảm thông thay vì vô cảm. Là sự khai sáng trong thời hiện đại thay vì bảo thủ theo thói quen cũ kỹ. Những bằng chứng và lập luận ủng hộ việc cấm thịt chó không chỉ thuyết phục, mà còn mang tính toàn diện: có cơ sở lịch sử, số liệu thực tế, nhạy cảm văn hóa và rõ ràng về mặt đạo lý.
Người ta thường nói: cách một xã hội đối xử với những sinh vật yếu thế nhất sẽ cho thấy bản chất đạo đức của xã hội đó. Nếu cấm thịt chó, Việt Nam sẽ được lịch sử nhìn nhận một cách nhân hậu, như một quốc gia đã có dũng khí thay đổi vì điều đúng đắn. Những chú chó đã đồng hành cùng người Việt qua chiến tranh và hòa bình, canh giữ nhà cửa, liếm vết thương, giờ đây sẽ lần đầu tiên được pháp luật đứng về phía mình. Và các gia đình Việt sẽ không còn phải sống trong nỗi lo sợ rằng thú cưng của họ sẽ biến mất rồi xuất hiện trên bàn nhậu của ai đó.
Tóm lại, việc cấm thịt chó là một chính sách công bằng, nhân ái và khai sáng, và thời điểm để thực hiện nó chính là bây giờ. Đây sẽ là chiến thắng cho quyền lợi động vật, cho sức khỏe cộng đồng và trên hết, cho sự tiến bộ đạo đức của Việt Nam.