Рэвалюцыя з гітарай у руках: туарэгскі Д ...

Рэвалюцыя з гітарай у руках: туарэгскі Джымі Хендрыкс

Nov 04, 2025
313

Туарэгі спрадвеку вандравалі па прасторах Сахары, не прызнаючы межаў паміж сённяшнімі Алжырам, Малі, Нігерам і Лівіяй. Пасля распаду французскай каланіяльнай імперыі ў 1960-х іх традыцыйныя землі — Сахель — апынуліся падзеленымі паміж некалькімі дзяржавамі. Туарэгі адчувалі сябе ізгоямі: цэнтральныя ўрады новых краін часта ставіліся да іх даволі жорстка. У адказ у розных куточках Сахеля ўзнімаліся паўстанні. Але амаль кожны раз яны жорстка душыліся, а мара пра незалежную дзяржаву Азавад заставалася не здзейсненай.

imageЗ пачатку 2000-х гэтая музыка выйшла далёка за межы Сахары і атрымала прызнанне ва ўсім свеце. Творы Tinariwen, Bombino, Terakaft і іншых туарэгскіх гуртоў загучалі на міжнародных фестывалях, а крытыкі ўбачылі ў іх “афрыканскі адказ” на блюз дэльты Місісіпі і нават на рок-н-рол. 

Мду Моктар нарадзіўся ў 1986 годзе ў маленькай вёсцы Абалак, што ляжыць у пустынным рэгіёне Азавад на паўночным захадзе Нігера. Гэты край – спрадвечная зямля туарэгаў, дзе паўсюль толькі пясок ды рэдкія калючкі. Неўзабаве пасля нараджэння Мду яго сям’я пераехала ў іншы рэгіён – у мястэчка непадалёк ад Арліта, шахцёрскага гарадка, куды пацягнуліся людзі ў надзеі на заробак на ўранавых рудніках.

imageДзяцінства Моктара прайшло ў гэтых сціплых умовах: качавая вёска, пачатковая школа пад пякучым сонцам, рэлігійнае выхаванне. Як і многія туарэгскія сем’і, ягоныя бацькі прытрымліваліся строгіх мусульманскіх каштоўнасцяў і глядзелі на свецкую музыку як на нешта нежаданае або нават грахоўнае. Але менавіта ў Арліце лёс звёў юнака з чалавекам, які запаліў у ім іскру творчасці.

imageПобач жыў вядомы мясцовы гітарыст і аўтар песень Абдалах Умбадугу – легендарная постаць для туарэгскай моладзі ў Нігеры. Малады Мду быў зачараваны яго ігрой. У 1990-я гады якраз шырока распаўсюдзіліся аўдыёкасеты з запісамі першых туарэгскіх рок-гуртоў: Tinariwen, Desert Rebels, Takrist n’Akal. Дзіцячая памяць Мду захавала імёны куміраў: Ібрагім, Абдалах ды іншыя, хоць тады ён і не ведаў, хто менавіта грае на касетах.

Апрача родных мелодый, юны Моктар час ад часу лавіў па радыё або слухаў на касетах і іншыя музычныя кірункі. Яму падабаліся песні знакамітага малійскага гітарыста Алі Фарка Турэ, вядомага як пачынальнік афрыканскага блюзу. Асаблівае месца ў сэрцы юнака займала традыцыйная такамба – старажытны туарэгскі музычны стыль з характэрнымі пераборамі на лютні і імправізацыйнымі спевамі пад барабан. 

Я паходжу з рэлігійнай сям’і, дзе музыка не віталася. Бацькі ніколі б не купілі мне інструмент. Для іх музыкант значыў бы амаль злачынцу, п’яніцу, наркамана. Я не смеў прызнацца ім у сваёй мары граць на гітары. 

Але цяга да музыкі перамагла страх: Мду ўпотай слухаў мясцовых выканаўцаў традыцыйных песень і гадзінамі практыкаваўся самастойна. Першы інструмент хлопец зрабіў сваімі рукамі – з кавалка дрэва, старых веласіпедных тормазных тросаў замест струн і бляшанак. Вось так, з самаробнай гітарай, туарэг пачаў сваё музычную падарожжа – ад вясельных імпрэз у роднай вёсцы да сцэнаў найбуйнейшых фестываляў свету.

У мяне не было чалавека, які б паказаў, як граць; я не меў запісаў, каб вучыцца па іх. Я глядзеў на мясцовых музыкаў на святах, а потым бег дадому і спрабаваў паўтарыць.

Першыя яго выступленні праходзілі на вяселлях. У туарэгскай культуры вяселле – галоўная падзея, дзе музыка гучыць цэлымі начамі. Моктар, яшчэ падлеткам, спяваў там песні на роднай мове тамашэк пад гітару. Гэтых “канцэртаў” хапала, каб стаць вядомым сярод землякоў як таленавіты малады выканаўца. 

Але пераломны момант адбыўся ў 2008 годзе. 22-гадовы Мду Моктар запісаў свой першы альбом, назваўшы яго Anar. Запіс адбыўся ў суседняй Нігерыі, у горадзе Сакота.

imageАльбом Anar Моктар прысвяціў страчанаму каханню, і ў ім упершыню раскрыўся ягоны адметны стыль: пранікнёны вакал на мове тамашэк, простыя, але кранальныя гітарныя партыі і манатонны рытмічны малюнак, нібаты псіхадэлічнае падарожжа па пустыні.

Цікава, што на Anar малады артыст нават эксперыментаваў з аўтацюнам і драм-машынай, надаючы некаторым трэкам электроннае гучанне, – гэтыя прыёмы ён пераняў у папулярнай тады «нігерыйскай поп-музыцы». У выніку атрымаўся сінтэз, які мясцовыя называюць ассуф – слова, што апісвае адчуванне самоты і тугі па дому, а ў дачыненні да музыкі стала сінонімам “дэзерт-блюзу”.

imageАльбом Anar спачатку не меў афіцыйнага рэлізу – не хапіла ні сродкаў, ні магчымасцяў. Але ў эпоху мабільных тэлефонаў гэта не стала перашкодай: песні стыхійна распаўсюдзіліся па Нігеру, Малі, у Алжыр і далей, калі іх пачалі перасылаць адзін аднаму праз Bluetooth ды абменьвацца картамі памяці. У пустынных гарадах Захаду Афрыкі быў ужо наладжаны цэлы падпольны рынак музыкі на мабільніках, і рамантычныя баллады Мду накшталт “Tahoultine” хутка зрабілі яго вядомым сярод моладзі Сахеля – хоць сам аўтар пра гэта нават не здагадваўся. 

Такая папулярнасць праз “народны інтэрнэт” – тыповая гісторыя для музыкантаў рэгіёна Сахель у 2000-я гады. Запісаўшы песню ў мясцовай студыі ці нават на просты дыктафон, выканаўца мог праз некалькі тыдняў даведацца, што яго твор гучыць у тысячах тэлефонаў за сотні кіламетраў.

Менавіта праз такі выпадковы запіс лёс звёў Мду Моктара з чалавекам, які адкрыў яго свету. Амерыканскі энтузіяст Крыстафер Кірклі, заснавальнік лэйбла Sahel Sounds, якраз збіраў у Заходняй Афрыцы калекцыю мясцовай музыкі.

imageНа адну з яго складанак Music from Saharan Cellphones (2011) трапіла і песня Моктара “Tahoultine”. Уражаны пачутым, Кірклі вырашыў адшукаць невядомага туарэгскага гітарыста. 

Нарэшце ў 2011 годзе амерыканец здолеў звязацца з ім па тэлефоне. 

Калі мне патэлефанавалі і сказалі пра супрацоўніцтва, я падумаў, што стрыечны брат жартуе – ну не мог я паверыць, што нейкі амерыканец хоча займацца маёй музыкай

Але тэлефонны званок быў сур’ёзны. Кірклі асабіста прыехаў у Нігер, знайшоў Моктара і прапанаваў выпусціць яго музыку на заходнім рынку. У дадатак шчодры замежны госць прывёз незвычайны падарунак – гітару Fender, замоўленую спецыяльна для Мду (у родным краі немагчыма было знайсці інструмент для гітарыста-ляўшы). 

Гэтая гітара вандравала праз некалькі афрыканскіх краін, каб патрапіць мне ў рукі, і з таго часу я граю толькі на ёй!

imageСупраца з Sahel Sounds дала плён. У 2013 годзе на гэтым лэйбле выйшаў новы альбом Моктара – Afelan.

imageAfelan азначае назву фальклорнага героя з рэгіёна Азавак у Нігеры. Гэты альбом істотна адрозніваўся ад Anar: ён быў запісаны жыўцом у пустынным паселішчы Тчынтабарадзен, сярод традыцыйнай атмасферы туарэгскага свята. Музыказнаўцы адзначалі яго “шурпаты” гітарны гук і “пяском абсыпаныя баллады” – быццам вецер Сахары даносіўся паміж нотамі.

У Afelan Моктар паказаў сябе майстрам традыцыйнага стылю: працяглыя імправізацыі, меладычныя пералівы гітары пад аднастайны бой барабана – музыка для танцаў пры вогнішчы. Цікава, што ў альбом увайшоў і кавер на песню “Chet Boghassa” гурта Tinariwen – як даніна павагі легендам, якія яго натхнілі.

У 2015 годзе творчае жыццё Мду зрабіла яшчэ адзін нечаканы паварот. Кірклі вырашыў ажыццявіць адметны праект – зняць у Нігеры фільм-рымэйк на сюжэт культавай рок-драмы “Purple Rain” (1984) з Прынсам у галоўнай ролі. Галоўнага героя, музыканта з пустыні, які змагаецца за сваё месца пад сонцам, сыграў менавіта Мду Моктар.

Стужка атрымала арыгінальную назву “Akounak Tedalat Taha Tazoughai”, што на мове тамашэк значыць “Дождж колеру сіняга з крышачкай чырвонага” – цікавы момант, бо ў тамашэку няма слова для паняцця “фіялетавы”. 

imageУ наступныя гады кар’ера Моктара імкліва пайшла ўгару. У 2017 годзе ён выпусціў альбом Sousoume Tamachek.

image

У перакладзе гэта азначае фразу суцяшэння: прыкладна “супакойся, тамашэк”. Моктар тлумачыць, што так кажуць чалавеку, які смуткуе: “Я ведаю, табе балюча, ты плачаш… Супакойся”. Альбом атрымаўся складанкай вельмі асабістых песень, якія Мду напісаў яшчэ ў маладосці, але ніколі не меў магчымасці якасна запісаць. 

Запіс адбыўся ўжо ў ЗША, у студыі ў Портлендзе. Sousoume Tamachek моцна кантраставаў з папярэднімі работамі. Замест грукатлівых электрычных рыфаў – акустычныя гітары, мяккія бубны, мінімалістычныя аранжыроўкі. Моктар грае амаль без суправаджэння, ягоны голас гучыць ціха і пранікнёна. У тэкстах пануюць роздумы пра горкую гісторыю туарэгаў, пра веру і каханне. 

imageУжо ў наступным годзе Моктара чакаў міжнародны поспех. На яго звярнулі ўвагу ўплывовыя дзеячы музычнага бізнесу – у прыватнасці Джэрар Кослой, сузаснавальнік знакамітага незалежнага лэйбла Matador Records. У 2018 годзе Кослой зладзіў некалькі сустрэч з Мду і яго менеджарамі, а неўзабаве падпісаў з ім кантракт. Так туарэгскі гітарыст апынуўся пад крылом аўтарытэтнай заходняй кампаніі, якая выдавала гурты накшталт Sonic Youth, Pixies і іншых рок-легенд.

Першы ж рэліз на Matador Records, Ilana, выйшаў у 2019 годзе і стаў паваротным момантам у кар’еры Моктара. “Ilana” ў перакладзе азначае “Стваральнік”, і назва невыпадковая – альбом стаў своеасаблівым маніфестам творчай сілы.

imageГэта быў першы студыйны альбом, запісаны з поўным складам гурта Мду. Да гэтага часу вакол яго склалася каманда: сталым рытм-гітарыстам і прадумшчыкам аранжыровак стаў яго многагадовы сябар Ахмуду Мадасан (які дагэтуль лічыцца “малодшым братам” Моктара па музыцы), а да бас-гітары далучыўся амерыканец Майкі Колтун.

imageЦікава, што Майкі – фанат Моктара, які пачуў яго яшчэ на запісах Sahel Sounds у 2014 годзе і паехаў у Афрыку, каб пазнаёміцца з кумірам. Колтун, выхаванец панк-сцэны Вашынгтона, стаў для гурта незаменнай асобай – і як басіст, і як тур-менеджар, і як прадзюсар наступных запісаў. Сам Мду ў інтэрв’ю называе яго “сапраўдным святым” і высока цэніць яго ўклад у гучанне калектыву. З Майкі і іншымі музыкантамі (бубначом стаў нігерэц Сулейман Ібрагім) гурт Mdou Moctar гастраляваў па Еўропе і ЗША, шліфуючы майстэрства ў жывых выступах.

Ilana прадэманстраваў свету магутную энергетыку туарэгскага року. Калі папярэднія работы Мду былі альбо акустычнымі, альбо DIY-запісамі, то тут слухач атрымаў паліраваны, але ад таго не менш гарачы саўнд. Музычныя крытыкі параўноўвалі яго гітарныя выкрунтасы з прыёмамі класічнага псіхадэлічнага рока 60-70-х гадоў – нездарма сам Моктар прызнаецца, што захапляецца Джымі Хендрыксам, Эдзі Ван Халенам і Прынсам. 

У тэкстах Мду смела выказаў усё, што набалела. Асобныя песні адкрыта крытыкуюць неакаланіяльную эксплуатацыю Нігера замежнымі кампаніямі. Асабліва дасталося Францыі, былой метраполіі: у кампазіцыі “Tarhatazed” (назва перакладаецца як “Хопіць!”) і шэрагу іншых Моктар асуджае, што французскія кампаніі паўстагоддзя выкачваюць ўран з нігерскай зямлі, у той час як мясцовы народ застаецца ў галечы без дарог, школ і медыцыны. 

imageЗ часам Моктар стаў успрымацца не проста як экзатычны “гуру з пустыні”, а як адзін з найцікавейшых рок-гітарыстаў сучаснасці, на роўных з заходнімі калегамі. Яго нават уключылі ў рэйтынгі лепшых гітарыстаў: так, часопіс Rolling Stone паставіў Мду ў спіс 100 найвялікшых гітарыстаў усіх часоў. 

Наступны альбом Мду Моктара Afrique Victime выйшаў у 2021 годзе. Гэта была першая праца, цалкам зробленая пад эгідай Matador Records і арыентаваная на глабальную аўдыторыю.

image

Моктар падышоў да яе з амбіцыямі і натхненнем.

“Новы запіс – гэта быццам ранні Van Halen сустракае Black Flag і Black Uhuru”, – жартаўліва характарызаваў ён сам свой стыль на альбоме.

І хоць гэтыя спасылкі (на хард-рок, панк і рэгі) могуць падацца дзіўнымі, дух іх сапраўды прысутнічае ў Afrique Victime: раз’юшаная энергія, хуткі тэмп, рэзкі саўнд. 

Галоўная тэма Afrique Victime – неакаланіялізм і лёс Афрыкі. За гады гастроляў Моктар атрымаў дастаткова трыбун, каб данесці да свету праўду пра становішча свайго народа і краіны. І ён скарыстаўся імі напоўніцу. 

У песнях і інтэрв’ю таго перыяду ён адкрыта абвінавачваў заходнія краіны, і асабліва Францыю, у цынізме і эксплуатацыі.

“Захад не мае спагады да таго, як мы тут жывем у пустыні. Жанчыны пакутуюць, уран і золата здабываюцца пад пякучым сонцам у жудасных умовах, замежныя дзяржавы напладзілі ў нас ваенныя базы, узбройваюць нас… Усе кажуць, быццам змагаюцца з тэрарыстамі, але насамрэч Францыя – гэта і ёсць сапраўдны тэрарыст”, – казаў Моктар у адным з інтіэрв’ю. 

Afrique Victime заслужана атрымаў захопленыя водгукі ў прэсе – ад Rolling Stone да Pitchfork. Усіх уразіла, як Мду Моктар змог перадаць праз гітарны рок вострыя сацыяльныя праблемы і пры гэтым не згубіць лірычнага пачатку. 

imageЛета 2023 года прынесла музыканту новыя выпрабаванні: у Нігеры адбыўся вайсковы пераварот, улада перайшла да хунты, і краіна фактычна ізалявалася ад свету. Моктар якраз гастраляваў за мяжой і раптоўна апынуўся ў няпэўнай сітуацыі, не маючы магчымасці вярнуцца дадому. Частка яго гурта засталася ў Нігеры без сувязі і сродкаў. Давялося арганізоўваць спешную кампанію збору сродкаў, каб дапамагчы музыкантам перажыць вымушанае бяздзейнасць за мяжой. Гэты перыяд моцна паўплываў на творчасць Мду. Яшчэ да перавароту ён запісаў новы альбом – сімвалічна назваўшы яго “Funeral for Justice”. І хаця матэрыял быў створаны да апошніх падзей, ён аказаўся прароцкім: альбом стаў крыкам душы па справядлівасці на фоне хаосу, што паглыбіўся ў рэгіёне.

imageFuneral for Justice выйшаў у траўні 2024 года і стаў чарговым крокам эвалюцыі гуку Моктара. Прадусаваннем зноў займаўся Майкі Колтун, які надаў гучанню яшчэ больш жорсткасці, натхнёнай сваімі панк-каранямі. Альбом літаральна прасякнуты магутнымі рыфамі і рэзкімі рытмамі: гітара рыкае ў нізкім строі, бубны грукаюць хутка і агрэсіўна – такая сабе пустынная версія хардкору. 

“Калі я ўпершыню прыехаў у Нігер і мы з Мду гралі па тры вяселлі на дзень цэлы месяц, гэта было як панк-канцэрт”, – распавядаў Колтун. 

Туарэгскія вяселлі сапраўды маюць сваю “мош” у канцы – калі моладзь, стомленая цырымоніяй, нарэшце танчыць са ўсёй сілай, ледзь не ператвараючы імпрэзу ў слэм. Гэту энэргію Колтун і Моктар перанеслі на запіс, каб надаць песням драйву. 

На альбоме ёсць песня Modern Slaves , дзе Моктар пытаецца: “О свет, чаму ты так выбарачна ставішся да людзей? Мой народ плача, пакуль вы смеяцеся”. У іншым трэку, Takoba, ён клянецца дагнаць і знішчыць самога сатану, як сімвал усяго злога і подлага. Гук альбома насычаны лютасцю і адчаем, але пры гэтым у ім няма месца роспачы – гэта хутчэй заклік да супраціву да апошняга. 

Для Моктара музыка – гэта найперш сродак зрабiць лепш жыццё тых, каго ён любіць. Нездарма за сваю шчодрасць і дабрачыннасць ён здабыў вялікі аўтарытэт у родных мясцінах. На пытанне, як ён сам вызначае поспех, Моктар адказвае вельмі правільнай фразай: 

Ведаеце, што для мяне значыць быць вядомым? Гэта калі я магу прыйсці дамоў і ў маім доме дваццаць чалавек могуць еcцi ўволю. Калі за мной стаяць дзясяткі сем’яў, якім я дапамагаю. Вось гэта я называю поспехам. Мець здольнасць дапамагчы слабым і вярнуць усмешку тым, хто пакутуе – у гэтым я бачу сэнс”

Дзякуй, што падтрымліваеце канал, і за тое, што прачыталі гэты матэрыял! Я спадзяюся, што вам спадабалася гісторыя і музыка Мду Моктара. Заставайцеся з «Міністэрствам сепультуры» - у наступным месяцы я прынясу вам яшчэ адзін цікавы сюжэт. Да сустрэчы!

Ваш міністр

Gefällt dir dieser Beitrag?

Kaufe Aliaksandr Charnukha einen Kaffee

Mehr von Aliaksandr Charnukha