Заппа са Славеніі: як "вясковы" інструме ...

Заппа са Славеніі: як "вясковы" інструмент зрабіўся рухавіком авангарду

Aug 31, 2025
257

Славенія шасцідзесятых - гэта пах свежага хлеба з вясковых пякарань і гул савецкіх "Лад", змяшаны з цурчаннем акардыёнаў на сямейных вяселлях. У гэтай краіне, заціснутай паміж Альпамі і Адрыятыкай, акардыён быў больш, чым інструмент: ён быў працягам размовы, свята, нават палітычнага маніфесту. У краіне інструмент гучаў літаральна ў кожным доме.

imageГэта была славенская народная гітара. Але нехта мусіў пераасэнсаваць уплыў акардыёна на традыцыйную культуру, вывесці яго з-за вясельнага стала і паказаць зусім іншай публіцы. І зрабіў гэта Братка Бібіч — культавая постаць славенскага авангарду. 

imageБратка Бібіч нарадзіўся ў 1957 годзе, у эпоху, калі Югаславія Іосіпа Броза Ціта здавалася выспай адноснай свабоды сярод сацыялістычных дзяржаў Усходняй Еўропы. У адрозненне ад суседняй Венгрыі ці Чэхаславакіі, дзе культурнае жыццё падпарадкоўвалася партыйнай догме, Югаславія неяк трымала баланс: не Захад, не Усход, а нешта сваё, з «несацыялістычным сацыялізмам», як жартавалі філосафы. Для музыкаў гэта быў і паратунак, і пастка.

imageЗ аднаго боку, югаслаўскія радыёстанцыі пускалі ў эфір заходні рок, джаз, нават Фрэнка Заппу - у той час як у Савецкім Саюзе гэтыя запісы перапісвалі падпольна на рэнтгенаўскія здымкі. З іншага - усё роўна існавала цэнзура, і ўсё, што занадта выбівалася з рамак "народнага густу", хутка атрымлівала цэтлік "непрымальнага".

Братка рос у гэтай дваістасці. З аднаго боку - шумныя вясковыя святы, дзе дзяды выводзілі полькі ды мазуркі на старых «Галіцыях». З іншага – пласцінкі, якія старэйшыя таварышы здабывалі на чорным рынку: The Beatles, King Crimson, Weather Report. 

image«Я памятаю, як упершыню пачуў Майлза Дэвіса. Гэта было як вакно ў іншы свет. Але я тады яшчэ не разумеў, што акардэон таксама можа туды ступіць»

У шаснаццаць гадоў Бібіч ужо выступаў публічна. Але не як тыповы вясельны музыка, а як падлетак, які спрабаваў працаваць з  джазавымі матывамі. І ў выніку Братка ў 18 год вырашыў сабраць гурт, які пазней стане Begnagrad — праект, дзе фальклорныя інтанацыі будуць сшывацца з авангардным рокам, як вар'яцкая коўдра.

imageАле спачатку вось вам партрэт Любляны сямідзесятых. Невялікі горад, дзе студэнты паліталогіі і філасофіі разам з мастакамі збіраліся ў сутарэннях універсітэтаў і спрачаліся, што такое "новая музыка". 

«Мы жылі ў сістэме, якая быццам давала нам свабоду, але ў той жа час прымушала памятаць пра яе межы»

Музычная сцэна Югаславіі ў 70-я была дзіўным гібрыдам. З аднаго боку, па ўсёй федэрацыі ішлі канцэрты "здравіц" і "патрыятычных маршаў". З іншага — у Заграбе і Бялградзе актыўна развіваўся рок, з'яўляліся першыя джазавыя фестывалі, а ў Любляне ладзіліся выставы і перформансы, на якія хадзіла ўся творчая моладзь. Акардыён у гэтым асяроддзі выглядаў як рэлікт - інструмент, годны для вясельнага застолля, але не для філасофскай сцэны. Менавіта Бібіч змяніў гэтае ўяўленне: ён адчуваў акардыёне той жа подых, які іншыя шукалі ў электрагітарах.

У адной з люблянскіх кавярняў нехта сказаў яму: "З акардыёнам ты ніколі не зробіш нешта новае. Гэта інструмент тваёй бабулі". На што Братка адказаў: "Тады тым больш я гэта зраблю".

І зрабіў.

Юнак Братка ўспрымаў акардэон не як "народны інструмент", а як лабараторыю гукаў. Яго раннія п’есы ўключалі свабодную імправізацыю, шумавыя акорды, якія здзіўлялі публіку. Ён уваходзіў у лік тых югаслаўскіх музыкантаў, якія спрабавалі спалучыць фальклор з міжнародным авангардам.

Begnagrad: музыка, якая смяялася над межамі

У 1976 годзе ў Любляне з'явіўся гурт, які спачатку ніхто не ўспрымаў сур'ёзна. Begnagrad — сама назва гучала так, быццам гэтае імя персанажа з народнай казкі. Для студэнтаў, якія сабраліся вакол маладога акардыяніста Братка Бібіча, гэта была хутчэй гульня, чым кар'ерны праект. Але гульня апынулася настолькі дзёрзкай, што да гэтага часу лічыцца адной з адпраўных кропак славенскага авангарда.

imageЮгаславія таго часу жыла ў дзіўным напружанні. Пасля смерці Ціта ў 1980-м сістэма яшчэ трымалася, але расколіны ў сцяне былі відавочныя. У вялікіх гарадах моладзь прагна цягнулася да заходняй музыкі. Бялград слухаў панк, Заграб грымеў прог-рокам, у Сараеве пачынаўся бум «новай хвалі». Любляна ж стала чымсьці накшталт эксперыментальнай лабараторыі: тут тэатральныя рэжысёры шукалі новыя формы, мастакі ладзілі акцыі на мяжы перформансу, а музыканты змешвалі фальклор з джазам і рокам.

У гэтым кантэксце Begnagrad былі ідэальнымі «чужынцамі». Іх сэтап выглядаў амаль камічна: акардыён, кларнет, гітара, бас і ўдарныя. Але галоўнае - падыход. Бібіч і яго таварышы не спрабавалі "падагнаць" традыцыю пад рок. Яны разрывалі яе знутры. Матывы славенскіх вясельных песень пераўтвараліся ў амаль фры-джазавыя імправізацыі, мелодыі народных маршаў ламаліся ў няроўныя такты, а па-над усім гучаў акардыён — не як фонавы гармонік, а як кіроўны інструмент, які выштурхвае музыку ў невядомае.

imageЯны запісалі ўсяго адзін альбом - Begnagrad, але гэтага хапіла, каб пераўтварыцца ў легенду. Гэта музыка, якая адначасова нагадвала Шастаковіча, Брэхта і Фрэнка Заппу. Сам Бібіч называў стыль «кабарэ з элементамі ўсходнееўрапейскага сюррэалізму».

Крытыкі пазней пісалі: «У іх музыцы чутны смех. Але гэта смех не лёгкі, а гратэскавы, часам страшны». І праўда: трэкі Begnagrad гучалі так, быццам на вясковае свята ўварваўся клоун са змрочным тварам і пачаў дырыжыраваць аркестрам, дзе ўсе іграюць не ў такт, але нейкім цудам ствараюць гармонію.

Музыка Begnagrad была настолькі дзіўнай, што, як ні парадаксальна, у цэнзараў не ўзнікала прэтэнзій. Улады маглі прычапіцца да палітычных тэкстаў, да адкрытай сатыры, але інструментальная какафонія з адсылкамі да славенскага фальклору выглядала бяскрыўдна. На справе ж яна была магутнай культурнай заявай: паказаць, што традыцыя можа быць абсурднай, гратэскнай, а значыць – жывой.

Адзін з люблянскіх крытыкаў пісаў: «Begnagrad бяруць тое, што лічыцца «святым» - вясельныя маршы, полькі - і ператвараюць іх у жарты. Гэта не абраза, а вызваленне».

Тыя, хто бачыў Begnagrad жыўцом, узгадваюць іх канцэрты як сумесь цырка, балагана і палітычнага мітынгу. Бібіч мог выйсці на сцэну ў доўгім паліто і граць на акардыёне так, быццам ён вядзе за сабой уяўны аркестр. Музыкі часам уставалі са сваіх месцаў, маршыравалі па сцэне. Гэта быў не проста канцэрт, а тэатр.

«Яны выглядалі як трупа вар'ятаў, але за гэтым стаяла неверагодная дысцыпліна. Кожная паўза, кожны шум быў на сваім месцы».

Begnagrad праіснавалі ўсяго год. Славенская сцэна станавілася ўсё больш палітызаванай, пачыналася "новая хваля", панк і постпанк захоплівалі клубы. Музыка Begnagrad здавалася занадта складанай, занадта "не для ўсіх".

imageУ адным з інтэрвію Бібіч сказаў: “Begnagrad былі для мяне школай свабоды. Мы вучыліся смяяцца з таго, што раней лічылі сур'ёзным. А гэта найважнейшае для мастацтва».

Канец васьмідзесятых для Браткі Бібіча стаў часам перамен і пашырэння гарызонтаў. Пасля распаду Begnagrad ён ужо не быў прывязаны да славенскай сцэны: свет паступова адчыняўся, а яго музыка патрабавала новых слухачоў. Так з'явіўся праект Nimal - міжнародны калектыў, які стаў свойасаблівым мастом паміж авангарднай традыцыяй Славеніі і еўрапейскай эксперыментальнай сцэнай.

imageНазва гурта гучала лаканічна і крыху загадкава, а ў склад калектыву ўвайшлі музыкі з розных краін: Бібіч на акардыёне, швейцарцы Мома Росель і Жан-Венсан Южэнен на гітары і басу, амерыканцы Том Карой і Піпін Барнет на бубнах і духавых. Кожны даў гурту нешта сваё: джаз, рок, мінімалізм, элементы фальклору.

У той час берлінская сцяна яшчэ стаяла, але вечарамі на радыё ўжо гучалі Дэвід Бірн, Пітэр Гэбрыел, Лоры Андэрсан. Эксперыментальная музыка трапляла з клубаў на фестывалі. У гэтым кантэксце Nimal адчувалі сябе часткай міжнароднага руху Rock in Opposition – аб’яднання музыкантаў, якія адмаўляліся падпарадкоўвацца законам камерцыі і традыцыйных жанраў.

Для Бібіча Nimal быў не толькі праектам, але і школай: тут ён упершыню працаваў у мультыкультурным асяроддзі, дзе ніхто не лічыў акардыён "сельскім" інструментам. 

"У Nimal я ўпершыню адчуў, што мой акардэон можа размаўляць на ўсіх мовах адначасова"

Гучанне Nimal цяжка было класіфікаваць. Яно аб’ядноўвала фальклорныя матывы Славеніі, якія Бібіч прынёс з Begnagrad, элементы свабоднага джаза амерыканскіх удзельнікаў, мінімалістычныя, амаль індустрыяльныя рытмы швейцарцаў.

imageАсаблівасць Nimal складалася ў тым, што на сцэне яны не проста выконвалі музыку, але і "ужывую стваралі прастору". Бібіч выкарыстоўваў акардыён як цэнтр кампазіцыі: ён мог пачынаць ціхую імправізацыю, а затым паступова падключаліся астатнія, нібы ўдзельнікі джазавага ансамбля рэагавалі на яго дыханне.

Хаця Nimal не пісалі тэксты, іх музыка адлюстроўвала дух часу. Еўропа на мяжы змен, Югаславія яшчэ трымаецца, але з’яўляюцца першыя расколіны. Музыка Бібіча і калег як бы парыравала гэтым зменам - інструментальны пратэст супраць спарадкаванасці, пошук дыялогу паміж традыцыяй і сучаснасцю.

Бібіч казаў: 

“Мы не хацелі рабіць палітыку, але музыка заўсёды палітычная. Калі ты злучаеш культуру розных краін і народаў, ты паказваеш, што межы - умоўнасць". 

Пачатак 90-х для Братка Бібіча быў перыядам пераасэнсавання. Пасля міжнароднага досведу з Nimal ён зразумеў, што яго інструмент здольны на большае, чым проста суправаджэнне ансамбля. Акардыён стаў сродкам эксперыменту, філасофскай мовай, спосабам даследаваць прастору і эмоцыі. Менавіта тады з'явіўся праект Madleys.

image"З Madleys я ўпершыню адчуў, што музыка можа быць жывым арганізмам, які развіваецца проста на сцэне"

Зацаніце альбом Na domačem vrtu

А вось вам сольны выступ Бібіча. Тут ён паказвае, што акардыён можа быць паліфанічным аркестрам сам па сабе.

«Я заўсёды лічыў, што музыка - гэта дыялог, а акардыён - мая мова», - казаў Бібіч у інтэрв'ю 2005 года.

І ў кожным праекце гэтая філасофія выяўляецца па-рознаму: праз імправізацыю, праз узаемадзеянне з ансамблем, праз эксперыменты з тэмбрам.

imageБібіч - постаць унікальная для Славеніі і Еўропы ў цэлым. Ён даказаў, што народная музыка не статычная, а авангард можа быць "жывым". Яго праекты натхнілі некалькі пакаленняў музыкантаў: ад еўрапейскіх акардыяністаў да кампазітараў эксперыментальнай сцэны.

І як ён сам казаў: "Я хачу, каб людзі чулі не проста мелодыю, а прастору, гісторыю, дыханне музыкі".

Дзякуй, што падтрымліваеце канал, і за тое, што прачыталі гэты матэрыял! Я спадзяюся, што вам спадабалася гісторыя і музыка Браткі Бібіча. Заставайцеся з «Міністэрствам сепультуры» - у наступным месяцы я прынясу вам яшчэ адзін цікавы сюжэт. Да сустрэчы!

Ваш міністр

Gefällt dir dieser Beitrag?

Kaufe Aliaksandr Charnukha einen Kaffee

Mehr von Aliaksandr Charnukha