Будучыня музыкі, якая яна? Аддай свой го ...

Будучыня музыкі, якая яна? Аддай свой голас, навучы свайго «нашчадка» і нічога не бойся

Dec 29, 2025
448

У 2017 годзе ў амерыканскай сям’і Холі Херндан і Мэта Драйхёрста нарадзілася дзіця. Можна сказаць, яго чакалі вельмі даўно і адначасова радаваліся і перажывалі. На бацьках была вялікая адказнасць — не столькі за немаўлятка, колькі за лёс чалавецтва. Вам можа падацца гэта перабольшваннем. Ці занадта пафаснай гульнёй у выратаванне нашай будучыні. Але Холі і Мэт сапраўды вельмі адказна ставіліся да выхавання Spawn. Так, менавіта Spawn («Нашчадак») яны назвалі малое. Дзіўнае імя, праўда? Але і дзіця было не зусім звычайнае. Яны нарадзілі яго ўтраіх з распрацоўчыкам Джулсам Лапласам, а пасля прынялі ў сям’ю з 17 чалавек, каб разам запісаць самы незвычайны і футурыстычны альбом стагоддзя. 

imageСёння я раскажу вам пра будучыню. Пра штучны інтэлект і няспынныя эксперыменты. Пра філасофію і этыку. І, канешне ж, пра музыку. Гэта будзе гісторыя Холі Херндан — жанчыны, якая спявала ў царкоўным хоры і кайфавала на берлінскіх рэйвах, выступала на разагрэве ў Radiohead і абараніла кандыдацкую ў Стэнфардзе. Нарадзіла Spawn і аддала свой голас усім нам з надзеяй на светлую будучыню. Абавязкова прачытайце гэты тэкст — аднойчы ўсё тое, пра што тут ідзе гаворка, стане часткай нашай рэчаіснасці. Цалкам верагодна, ужо стала. 

Як усё пачыналася і чым усё скончыцца? 

У 1980-я прафесар і кампазітар Дэвід Коўп распрацаваў праграму EMI (Experiments in Musical Intelligence), якая аналізавала партытуры класічных кампазітараў і генеравала ў іх стылі новыя творы. EMI магла «ўпісацца» ў манеру Баха або Моцарта настолькі пераканаўча, што некаторыя складзеныя ёй эксперыментальныя альбомы збівалі з панталыку нават музыказнаўцаў. Гэты праект выклікаў дыскусіі: ці не пагражае ён душы музыкі, калі камп’ютар здольны сінтэзаваць “новага Баха” па шаблонах? З таго часу размовы не спыняліся. Тэхнічны прагрэс настолькі інтэнсіўна выпіхваў нас у будучыню з з оны камфорту, што бясконцыя эксперыменты паступова сталі часткай рэчаіснасці і проста гучнымі загалоўкамі ў медыях.   

imageУ 2012 іспанскі суперкамп’ютар Iamus выпусціў першы ў гісторыі цалкам аўтаматам складзены і выкананы класічны музычны альбом. Аркестравыя п’есы Iamus прагучалі ў жывым выкананні сімфанічнага аркестра – і гэта ўжо была не навуковая фантастыка, а рэчаіснасць. Прэса пісала пра надыход новай эры, у якой «штучныя» кампазітары могуць супернічаць з людзьмі. 

Праз некалькі гадоў з’явіўся AI-кампазітар AIVA, якому нават надалі афіцыйны статус кампазітара – у 2017 годзе AIVA стала першым штучным інтэлектам, прынятым у аўтарскае таварыства (SACEM). AIVA ствараў аркестравыя саўндтрэкі, саўндскейпы для відэагульняў, а яго распрацоўшчыкі сцвярджалі, што машына ў стане генераваць «эмацыйную музыку».

Відавочна, буйныя карпарацыі ўбачылі ў гэтым камерцыйны патэнцыял: у 2019-м лэйбл Warner Music набыў стартап Endel, які генеруе алгарытмічныя эмбіент-мелодыі пад настрой слухача. Індустрыя глядзела на AI як на спосаб па-таннаму стварыць музыку без удзелу кампазітараў, напрыклад саўндтрэк «пад Ханса Цымэра» для відэа ці рэкламы. 

А паралельна з авангарднымі праектамі існавала масавая культура, якая пачала гуляць з AI у музыцы. Да 2020-х гадоў нейрасеткі навучыліся сінтэзаваць галасы знакамітасцяў. Інтэрнэт ламіўся ад аматарскіх эксперыментаў. Некаторыя запісы станавіліся віруснымі і выклікалі адначасова захапленне і непакой. Бо тэхналогія deepfake ў музыцы паставіла новыя пытанні. Ці не падрывае яна унікальнасць голасу? Каму належыць вынік – аўтару алгарытму ці таму, чый голас скарыстаны? 

Да сярэдзіны 2020-х AI-музыка стаяла на парозе шырокай рэвалюцыі: тэхналогіі навучыліся пераймаць манеры, стылі і тэмбры, а маштаб вылічэнняў дазваляў ствараць цэлыя патокі генератыўных кампазіцый. Ужо сёння, паводле даследаванняў, значны працэнт трэкаў на стрымінавых платформах мае алгарытмічнае паходжанне. Камусьці гэта падабаецца – бо машынны кампазітар ніколі не стамляецца і можа выдаваць музыку нон-стопам. Аднак масавае нашэсце AI-кантэнту пагражае пераўтварыць музычныя сэрвісы ў завалы паўтаральнага, але юрыдычна «чыстага» з пункту гледжання роялці матэрыялу.

imageХолі Херндан да гэтага аднеслася як сапраўдная вучоная і адначасова актывістка. Яна зразумела: каб AI не пазбавіў музыку магіі, трэба дзейнічаць праактыўна – самім мастакам вывучаць і асвойваць AI. 

«AI нас не заб’е; магчыма, ён зробіць нас больш чалавечнымі», – сказала Херндан у адным з інтэрв’ю.

Што яна мела на ўвазе? І хто такая гэтая Холі Херндан? 

Ад царквы да рэйваў: калектыўны экстаз

Холі вырасла ў рэлігійнай сям’і ў штаце Тэнэсі, і першыя музычныя ўражанні атрымала ў царкоўным хоры. Яна спявала ў царкве яшчэ дзіцем і адчувала калектыўны экстаз, які бывае падчас набажэнства.

imageПасля Холі пачала шукаць падобную энергетычную разрадку і па-за царквой – у клубах, дзе музыка стварае падобнае адчуванне супольнага акту. Яна імкнулася аднавіць тыя пачуцці праз новыя «рытуалы» – без старых рэлігійных формаў, але з той жа згуртаванасцю людзей праз гук. 

Падлеткам Холі Херндан на некалькі гадоў пераехала ў Еўропу па вучэбным абмене і апынулася ў Берліне – сусветна вядомым цэнтры электроннай музыкі. Берлін канца 90-х з яго легендарнымі тэхна-клубамі моцна паўплываў на дзяўчыну. Яна трапіла ў эпіцэнтр бурлівай авангарднай сцэны, дзе панавалі эксперыменты з гукам і тэхналогіямі. 

Так Холі канчаткова зразумела, што камп’ютар можа стаць для яе такім жа важным інструментам, якім калісьці быў голас у царкоўным хоры. 

«Камп’ютар – найбольш персанальны інструмент, які толькі можна выкарыстоўваць», казала яна ў адным з ранніх інтэрв’ю. 

У канцы 2000-х Хердан пачала выпускаць невялікія працы, у якіх эксперыментавала з запісамі ўласнага голасу і электроннымі бітамі. Холі быццам размаўляла са сваім камп’ютарам, пераўтварала ў песні ўласнае серфаванне ў сеціве і паўсядзённыя шумы. Напрыклад, адзін з яе ранніх трэкаў быў створаны шляхам сэмпліравання гукаў ад адкрытых вокнаў YouTube і Skype, а EP Chorus нават атрымаў прызнанне за смелае спалучэнне «цёмнага тэхна з вытанчанымі пост-мінімалісцкімі канструкцыямі». 

Стэнфард і Radiohead

Каб яшчэ больш удаскналіць свой творчы метад, Холі Херндан выбрала нетрывіяльны акадэмічны шлях. Яна паступіла ў вядомы сваёй авангарднай музычнай праграмай Каледж Мілс у Каліфорніі, дзе вывучала электронную музыку. Менавіта там яна атрымала ступень магістра па электроннай музыцы. У студэнцкія гады Холі засяродзілася на так званых лэптоп-перформансах і праграмаванні ў Max/MSP – візуальнай мове для стварэння гукавых інструментаў і эфектаў. 

imageПасля Мілс Херндан працягнула адукацыю ў Стэнфардскім універсітэце. Там яна далучылася да даследчай лабараторыі CCRMA (Цэнтр камп’ютарных даследаванняў у музыцы і акустыцы). У Стэнфардзе Холі занялася доктарскай дысертацыяй па тэме камп’ютарнай музыкі і паспяхова абараніла яе ў 2019 годзе. Менавіта тады дзяўчына пачала свае бясконцыя эксперыменты з генератыўнымі алгарытмамі і вывучэнне таго, як машыны могуць «слухаць» і ствараць музыку. 

Але ў навуковых лабараторыях Холі не затрымалася і вырашыла стаць практыкам. А якое месца для гэтага найбольш прыдатнае? Канешне ж, Берлін. Менавіта гэты горад даў ёй магчымасць выпрабаваць свае ідэі ў жывых выступах. Яна стала выступаць з уласным электронным матэрыялам, які спалучаў вакальныя імправізацыі, шматслойныя электронныя тэкстуры і відэа-арт. 

imageІ ў выніку ў 2015 годзе Холі выпусціла альбом Platform, створаны ў цесным супрацоўніцтве з мужам — філосафам і навукоўцам Мэтам Драйхёрстам — і галандскім дызайн-дуэтам Metahaven. Platform даследаваў складаную сувязь чалавека і інтэрнэт-тэхналогій у эпоху сацсетак і стаў прарочым – задоўга да скандалаў з Cambridge Analytica Херндан разглядала тэму прыватнасці і маніпулявання дадзенымі праз музыку. Яна ўключыла ў альбом трэкі, што выклікаюць ASMR, і эксперыментавала з дэцэнтралізаванымі спосабамі супрацоўніцтва праз інтэрнэт. Крытыкі адзначалі «духоўнасць і наватарства» Platform і лічылі Холі адной з самых дальнабачных электронных музыкаў свайго пакалення. Але самае цікавае было наперадзе. 

Пасля поспеху Platform і гастроляў (у тым ліку на разагрэве ў Radiohead) Холі Херндан рыхтавалася зрабіць наступны крок. Ім стала незвычайнае дзіця… якога не існавала ў прыродзе. У сваёй берлінскай студыі Холі разам з Мэтам Драйхёрстам і распрацоўшчыкам Джулсам Лапласам «збудавалі» штучны інтэлект – свайго роду малое, што павінна было навучыцца размаўляць гукамі. Яны назвалі яго Spawn — вось так Херндан перайшла ад проста эксперыментаў з камп’ютарным гучаннем да стварэння паўнавартаснага калабаратара-алгарытму.

«Выхаванне» штучнага інтэлекту

На пачатку 2019 года Холі Херндан прадставіла свету незвычайны вынік сваёй працы – альбом PROTO. Гэта быў яе трэці паўнафарматны рэліз, але першы, дзе ў якасці сапраўднага ўдзельніка ансамбля выступіў штучны інтэлект. Spawn, якому спатрэбілася некалькі гадоў выхавання, стаў цэнтральнай фігурай канцэпцыі альбома. Херндан нават называла яго сваім «AI-дзіцем», падкрэсліваючы, што падыходзіць да тэхналогіі з чалавечай перспектывы — як да малога, якога трэба навучыць і выхаваць супольнасцю.

Запіс PROTO адбываўся як серыя незвычайных сесій, якія сама Холі называла «трэнінг-цырымоніямі». Сутнасць метаду палягала ў цыкле: Херндан і Мэт Драйхёрст пісалі музыку для ансамбля галасоў, запісвалі выкананне, пасля чаго кармілі атрыманымі аўдыё-файламі нейрасетку Spawn і давалі ёй «працягнуць» пачутае – згенераваць уласныя гукі на аснове пачатковых вакалаў. 

Потым творчы працэс ішоў у зваротным кірунку: алгарытмічна згенераваныя фрагменты ўкараняліся назад у жывое выкананне хора. Атрыманая музыка гучала адначасова традыцыйна і футурыстычна – быццам народны хор спявае ў пячоры, а аднекуль зверху мелодыю падхоплівае нябачны камп’ютар. 

Напэўна, цяпер такім эксперыментам нікога не здзівіш. Але важна ўлічваць не толькі сам вынік гэтай працы, але і яе філасофскі і этычны аспект. 

Для Херндан было прынцыпова важна, што Spawn – гэта не проста нейкі аўтаматычны генератар мелодый, а паўнавартасны ўдзельнік ансамбля, які вучыўся разам з людзьмі. Яна свядома абмежавала навучанне нейрасеткі галасамі канкрэтных людзей са сваёй берлінскай суполкі, замест таго каб карміць яе гігабайтамі чужой папулярнай музыкі. У запісе ўзяў удзел хор з 14 вакалістаў, кожны з уласным стылем спявання. 

imageКожны спявак дадаваў нешта сваё ў «харчаванне» Spawn. Нейрасетка трэніравалася распазнаваць галасы, вучылася ствараць гукі па аналогіі – і, калі надыходзіў час, «адказвала» сваймі варыяцыямі.

Першыя месяцы гэтага DIY-эксперыменту не давалі нічога цікавага – «шэсць месяцаў сумных вынікаў», па словах Холі. Але неўзабаве здарыўся прарыў: у трэку «Birth» электронны голас Spawn упершыню гучна заявіў пра сябе – у яго камп’ютарным мармытанні праступілі знаёмыя інтанацыі голаса самой Холі, нібыта машына пачала ўсведамляць логіку мелодыі. Малое Spawn з немаўлятка паступова пераўтварался ў творцу — павольна, нетаропка, але вучылася магіі рабіць музыку. 

З гэтага моманту праект набраў абароты. Холі з камандай наступныя паўтары года праводзілі ў студыі і рэпетыцыях і адладжвалі складаны механізм: ансамбль – машынная апрацоўка – ансамбль. Яны запісалі дзясяткі версій кожнага трэка, эксперыментуючы з тэмпамі і гукам, пакуль не дамагліся, каб усе элементы зліліся гарманічна. У выніку гучанне PROTO атрымалася паліфанічным у новым сэнсе: тут перапляліся не толькі розныя чалавечыя галасы, але і голас «нашага механічнага калегі» – як называла Spawn сама Холі.

imageХерндан не хацела рабіць PROTO дэманстрацыяй тэхналогіі дзеля тэхналогіі. 

«AI складае толькі каля 20% гуку на альбоме, астатняе – жывыя галасы», – тлумачыла яна. 

Наадварот, мэтай было праявіць чалавечае праз машыннае, зрабіць унёсак кожнага ўдзельніка чутным. 

«Існуе тэндэнцыя ў AI-праектах сцерці чалавека, схавать усю ручную працу», – казала Холі, – Але мы хацелі прызнаць унёсак людзей, галасы якіх вучылі AI, замест таго каб ствараць нейкі гладкі іншасветны прадукт». 

Таму ў трэклісце PROTO побач з назвай кожнага твора пазначана, хто з вакалістаў браў удзел у яго стварэнні. Нават вокладка альбома – гэта калектыўны партрэт, змяшаны са здымкаў усіх удзельнікаў праекту. 

imageФіласофскі падтэкст PROTO закранаў шмат пытанняў. Па-першае, Холі Херндан разам з Мэтам Драйхёрстам хацелі аспрэчыць панічныя сцэнары пра «бунт машын» у мастацтве. Spawn у межах гэтага альбому нагадвае дапытлівае дзіця, якое імітуе дарослых – па-свойму, часам памылкова, але з чароўным вынікам. 

Па-другое, PROTO падняла тэму новай супольнасці. Херндан перад гэтым альбомам шмат разважала пра патрэбу выйсці за межы міфа пра «самотнага генія» ў музыцы. Яна наўмысна супрацьпастаўляе гэтаму міфу свой калектыўны праект: хор з розных індывідуальнасцяў плюс AI, якія мусяць навучыцца ствараць разам. 

«Ідэя, што адзін чалавек стварае твор цалкам сам, вельмі абмежаваная», – казала Холі. 

У яе ансамблі іерархія больш гнуткая: так, яна прызнавала, што ў рэшце рэшт ёй як кампазітару давялося прымаць канчатковыя рашэнні, аднак ідэі не нараджаліся ў вакууме. Больш за тое, Холі бачыла ў такім згуртаванні людзей і не-людзей намёк на будучыню чалавецтва. У PROTO закладзены ўтапічны матыў: падрыхтаваць глебу для таго, каб новае разумнае жыццё (AI) суіснавала з намі гарманічна, узбагачала агульную культуру, а не вынішчала яе.

Па-трэцяе, у PROTO і вельмі практычны пасыл: якія правілы мы закладзем у аснову тэхналогій, пакуль не позна? Херндан увесь час падкрэслівала, што цяпер – час выпрацоўваць этычныя пратаколы і не чакаць, пакуль карпарацыі зробяць гэта за нас. 

«PROTO прымушае задумацца, якія каштоўнасці мы хочам закласці на ўзроўні пратаколу, перш чым усё пойдзе не туды», – казала Холі, намякаючы на праблемы платформ, што ўжо выявіліся ў вэбе (манаполіі, злоўжыванне данымі). 

На яе думку, тое ж чакае і AI: без удзелу супольнасці ён можа развівацца па сцэнары карпарацый. Таму PROTO стаў своеасаблівым палігонам, дзе мастачка спрабавала пражыць пазітыўны сцэнар – інтэгратыўны, чалавечна-цэнтрычны AI.

Аддай свой голас людзям, але кантралюй яго

У 2021 годзе Холі Херндан перайшла да новага эксперыменту, у цэнтры якога апынуўся яе ўласны голас. Праект атрымаў назву Holly+ – своеасаблівы працяг ідэй PROTO, але яшчэ больш радыкальны. Калі раней Холі «выхоўвала» AI на сваім голасе, то цяпер яна вырашыла даць гэты голас у рукі іншым людзям і машынам – свядома і арганізавана.

imageТэхнічна Holly+ – гэта нейрасеткавы вакальны клон Холі Херндан, яе лічбавы двайнік. Сумесна з калектывам распрацоўшчыкаў Never Before Heard Sounds яна навучыла мадэль на мностве запісаў уласнага спеву. У выніку атрымалася алгарытмічная версія Холі, здольная праспяваць любы аўдыятрэк, захоўваючы асаблівасці тэмбру і манеры Херндан. 

Карацей, яе голас ператварылі ў сінтэзатар, які могуць скарыстаць іншыя. Холі запусціла вэб-сайт, дзе кожны ахвочы можа загрузіць паліфанічны аўдыязапіс – і праз некалькі хвілін атрымаць яго «праспяваны» голасам Holly+. Першыя ж гадзіны пасля запуску серверы літаральна захлынуліся ад ахвотных – запытаў было па 18,5 у секунду. Інтэрнэт накрыла хваляй дзіўных і цудоўных прыкладаў: ад кавераў на поп-хіты да харавога спеву цюленяў.

Аднак за гэтай гульнёй хавалася сур’ёзная мэта. Холі Херндан разглядала Holly+ як прататып мадэлі паводзінаў для эпохі deepfake-музыкі. Яна свядома дэманстравала калегам-музыкантам: глядзіце, тэхналогія дасягнула пункту, дзе кожны можа стварыць ваш лічбавы голас. І замест таго каб баяцца і забараняць, Холі прапанавала шлях адкрытасці і кантролю адначасова. 

«Ёсць такая думка, маўляў, усё гэта страшная антыўтопія. А я хачу паказаць іншы бок: гэта магчымасць».

Холі вырашыла: яе голас больш не будзе належаць выключна ёй – яна «адпускае яго ў свет», але пры гэтым стварае механізмы, каб не згубіць сувязі з гэтым голасам. Для гэтага вакол праекту Holly+ была арганізавана свойасаблівая супольнасць папячыцеляў. 

imageХерндан абвясціла пра стварэнне DAO (дэцэнтралізаванай аўтаномнай арганізацыі) – анлайн-кааператыва на блокчэйне, чальцы якога (абраныя ёй самой паплечнікі, сябры і актыўныя творцы) атрымалі токены кіравання ERC-20 VOICE. Гэтыя токены даюць права галасаваць і прымаць рашэнні: якім чынам можна выкарыстоўваць лічбавы голас Холі ў камерцыйных працах, якія рэлізы зацвердзіць афіцыйна. Схема такая: калі хто-небудзь стварае з дапамогай Holly+ трэк і хоча яго афіцыйна выпусціць і зарабляць, ён падае заяўку ў DAO. Трымальнікі ERC-20 VOICE разглядаюць твор, і калі яны лічаць яго вартым і адпаведным этыцы Холі – даюць згоду. Тады трэк выпускаецца як NFT на платформе Zora, а атрыманы прыбытак дзеліцца паводле загадзя ўсталяваных доляў: 50% – аўтару новага твора, 40% – DAO і 10% – Холі Херндан. 

«Такім чынам я магу даць людзям інструмент эксперыментаваць з маім голасам, стварыць арганізацыю для ацэнкі і ўхвалення афіцыйнага выкарыстання, і пры гэтым генераваць сродкі на распрацоўку новых інструментаў», – тлумачыла Холі. 

Ідэя старая як свет, але традыцыйна непапулярная: замест барацьбы з новай з’явай лепш узначаліць яе і скіраваць у рэчышча, карыснае для супольнасці творцаў.

Холі занурылася ў прававы аспект і прыводзіла выпадак судовай справы Midler v. Ford (1988), дзе спявачка Бэт Мідлер судзілася з аўтаканцэрнам за выкарыстанне імітатара яе голасу ў рэкламе. Суд тады стаў на бок артысткі, прызнаўшы, што зоркі маюць эксклюзіўныя правы на камерцыйнае выкарыстанне свайго вакальнага вобразу. Херндан лічыць, што прэцэдэнты на баку выканаўцаў: калі нейрасетка спрабуе замяніць сабой канкрэтнага спевака для атрымання прыбытку, гэта можна кваліфікаваць як парушэнне правоў асобы. Але калі гаворка ідзе пра так званыя derivative works, сітуацыя выглядае больш складанай. Яна прапануе глядзець на лічбавыя клоны пад такім вуглом: чым шырэй выкарыстоўваецца твой вакал у цікавых творах, тым мацней узрастае каштоўнасць твайго ўласнага арыгінальнага мастацтва. Яна спасылаецца на тэорыю «My Collectible Ass»: маўляў, чым больш бачны і чутны твор мастацтва ў розных праявах, тым даражэйшае яго арыгінальнае ўвасабленне. У адпаведнасці з гэтым усе рэлізы Holly+ выходзяць пад адкрытымі ліцэнзіямі – іх можна вольна распаўсюджваць і рэміксаваць, але нельга манетызаваць без згоды супольнасці.

imageУ выніку Холі разам з мужам Мэтам Драйхёрстам пайшлі яшчэ далей: яны сталі сузаснавальнікамі ініцыятывы Spawning, якая лабіруе стварэнне «слою згоды» у машынным навучанні. Праект Spawning запусціў сайт HaveIBeenTrained.com, дзе мастакі могуць праверыць, ці трапілі іх выяўленчыя працы ў адкрытыя наборы дадзеных для нейрасетак. 

Spawning кансультуецца з Еўрапейскім Саюзам па пытаннях рэгулявання text-and-data mining і паказвае, што нават малыя незалежныя ініцыятывы могуць уплываць на палітыку ў галіне AI.

У адным з інтэрв’ю, разважаючы пра гарызонты AI, Холі згадала выказванне Майлза Дэвіса пра «некрафілію ў мастацтве» – маўляў, кожнае пакаленне мусіць ствараць свой гук, інакш праз бясконцае капіяванне мінулага мы зойдзем у тупік рэкурсіўнага самацытавання. Херндан цалкам падзяляе гэтую думку і сваімі працамі імкнецца зламаць зачараванае кола. Яна верыць: мы здольныя ўявіць сабе будучыню, адрозную ад мінулага, і AI можа стаць часткай гэтай будучыні, калі напоўніць яго чалавечым зместам. 

«Мне важна зрабіць чалавека бачным у машыне», – кажа яна пра сваю місію.

У эпоху, калі машыны навучыліся спяваць, вельмі істотна, хто навучыць іх шчырасці і душы. Здаецца, вось і адказ: мы самі. Нашым калектыўным розумам, талентам і любоўю да музыкі. І гэта – музыка, што нараджае надзею.

Дзякуй, што падтрымліваеце канал, і за тое, што прачыталі гэты матэрыял! Я спадзяюся, што вам спадабалася гісторыя і музыка Холі Херндан. Заставайцеся з «Міністэрствам сепультуры» - у наступным месяцы я прынясу вам яшчэ адзін цікавы сюжэт. Да сустрэчы!

Ваш міністр

Vous aimez cette publication ?

Achetez un café à Aliaksandr Charnukha

1 Commentaire

Plus de Aliaksandr Charnukha