भगवान विष्णुको अवतारहरू

हिन्दू शास्त्रहरूमा, यो उल्लेख गरिएको छ कि जब जहिले राम्रोमाथि दुष्टको विजय हुन्छ, जब जब अन्धकारले उज्यालो (सत्य) लाई लिन्छ वा न्यायमाथि अन्यायले शासन गर्दछ, तब भगवान विष्णुले धर्म (धार्मिकता) को पुनर्स्थापना गर्न पृथ्वीमा जन्म लिनुहुनेछ। भगवान विष्णुको यी रूपहरू मूल रूपमा भगवद् गीतामा उल्लेख गरिएको छ, र कुलमा, भगवान विष्णुले पृथ्वीमा 24 अवतार लिए, दुष्टसँग लड्न र मानिसहरूलाई सही मार्गमा डोऱ्याउन।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥४-७॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥४-८॥

जब धर्मको क्षय हुन्छ, हे भरत, र त्यहाँ अधर्मको उच्चता छ, तब म आफै बाहिर आउँछु; असलको रक्षाको लागि, दुष्टहरूको विनाशको लागि, धार्मिकतालाई दृढतापूर्वक स्थापित गर्नको लागि, म युगौं युगमा जन्मन्छु।

यहाँ विष्णु अवतारहरूको सूची छ र कसरी उहाँले समय-समयमा दुष्टता विरुद्ध लड्न विभिन्न रूप धारण गर्नुभयो। भगवान विष्णुका अनगिन्ती अवतारहरू भए पनि केही महत्त्वपूर्ण अवतारहरू श्रीमद्भागवतम १ अध्याय ३ मा उल्लेख गरिएको छ। कुल मिलाएर, विष्णुले 23 पटक पुनर्जन्म लिनुभएको छ, र हरेक पटक, उहाँले फरक रूप लिनुभएको छ। कलियुगको अन्त्यमा २४ अंक बनाएर अन्तिम पटक प्रकट हुने अनुमान गरिएको छ ।

१ आदि पुरुष - भगवान विष्णुको प्राथमिक अवतार

२ चार कुमार - भगवान ब्रह्मा द्वारा सृजित पहिलो चार चेतन प्राणी

३ नारद - नारद भगवान ब्रम्हाका छोरा हुन् र भगवान विष्णुका ठूलो भक्त हुन्।

४ नर नारायण - नर र नारायण भगवान विष्णुका दुई जुम्ल्याहा ऋषि अवतार हुन्।

५ कपिल - कपिलालाई भगवान विष्णुको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ

६ दत्तात्रेय - दत्तात्रेय दिव्य त्रिमूर्ति ब्रह्मा, विष्णु र शिवको अवतार हुनुहुन्छ।

७ यज्ञः आगो प्रज्ज्वलित गर्ने र देवताहरूलाई कामना गर्नको लागि बलिदान गर्ने अनुष्ठान

८ ऋषभ - ऋषभ एक प्रचारक र एक आध्यात्मिक नेता थिए

९ पृथु - पृथु पहिलो पवित्र राजा थिए

१० धन्वन्तरी- आयुर्वेदका देवता भनेर पुराणमा उल्लेख छ ।

११ मोहिनी - मोहिनी विष्णुको एक महिला अवतार हो।

१२ हयग्रीव - घोडाको टाउको सहितको गोरो मानिसको शरीर छ।

१३ व्यास - उनले महाभारतको रचना गरे

१४ मत्स्य - मत्स्यलाई भगवान विष्णुको आधा माछा र आधा मानव स्वरूप भनिन्छ।

१५ कूर्म - कुर्म भगवान विष्णुको आधा कछुवा आधा मानव रूप हो। भगवान विष्णुले समुद्रमन्थन (समुद्र मन्थन) को समयमा कूर्म अवतार ग्रहण गरे।

१६ वराह - वराह विष्णुको आधा पुरुष र आधा सुअर अवतार हो

१७ नरसिंह - नरसिंह विष्णुको आधा सिंह र आधा मानव अवतार हो ।

१८ वामन- भगवान विष्णुको यो अवतार राक्षसी राजा महाबलीको बढ्दो शक्ति जाँच गर्न आउँछ,

१९ परशुराम - उहाँलाई हातमा बञ्चरो लिएर ऋषिको रूपमा चित्रण गरिएको छ।

२० राम - श्रीराम क्षत्रिय धर्म, सूर्यवंश र कश्यप जातिका महान् प्रजापति राजा थिए।

२१ बलराम - बलराम महाभारतमा कृष्णको जेठा भाइको रूपमा देखा पर्दछ

२२ कृष्ण - भगवान विष्णुले कृष्णले आफ्नो जन्मस्थानमा नजिकैका राज्यहरूमा धेरै राक्षस र दुष्ट राजाहरूलाई मारेको रूपमा अवतार लिनुभयो।

२३ बुद्ध - बुद्ध, प्रबुद्ध शिक्षक र आध्यात्मिक नेता, अनुकम्पा, मानसिकता, र प्राप्ति मा आफ्नो शिक्षा संग धार्मिक विचारका क्रान्तिकारी थिए। 

२४ कल्कि - कल्कि विष्णुको एक मात्र अवतार हो जसको जन्म हुन बाँकी छ।

 "दशावतार" वा " दशावतार " (दशावतार) को अर्थ "दश अवतार" वा "दश अवतार" हो:

सत्ययुग: 1. मत्स्य, २. कुर्म, ३. वराह, ४. नरसिंह

त्रेतायुग: 1. वामन, 2. परशुराम, 3. राम

द्वापर युग: 1. बलराम, 2. कृष्ण

कलियुग: 1. कल्कि

1. आदि पुरुष

 आदि पुरुष भगवान विष्णुको पहिलो र प्राथमिक अवतार हो। भगवान नारायणको रूपमा पनि चिनिन्छ, उहाँलाई सर्पको कर्लमा राखिएको चित्रण गरिएको छ। उहाँ ब्रह्माण्डको सम्पूर्ण सृष्टिको स्रोत हुनुहुन्छ। सर्वशक्तिमान; उनको नाभिबाट कमल फुट्छ, जहाँ ब्रह्मा बास गर्नुहुन्छ। हिन्दू पौराणिक कथा अनुसार उनलाई पहेंलो वस्त्रमा चित्रण गरिएको छ, उनका चार हात छन् र एक हातमा सुदर्शन चक्र छ। उनी सर्प, शेषनागको घुम्तीमा सुत्छन्। यस ब्रह्माण्डको सृष्टिको लागि विष्णुलाई मुख्य स्रोत पनि मानिन्छ किनभने ब्रह्माण्डको सृष्टिकर्ता भगवान ब्रम्हा आफ्नो नौसैनिकबाट अस्तित्वमा आएका थिए।

पौराणिक कथाहरूमा, "आदि" को अर्थ "मूल" वा "पहिलो," र "पुरुष" को अर्थ "मानिस" वा "व्यक्ति" हो। तसर्थ, "आदिपुरुष" भन्नाले "मूल पुरुष" वा "पहिलो मानिस" लाई जनाउँछ।

सृष्टिको प्रारम्भिक पुरुषका रूपमा भगवान विष्णुलाई आदिपुरुषको रूपमा पुजिन्छ। जब घरमा सत्यनारायणको कथा पूजा गरिन्छ, आदिपुरुष र अनादिपुरुषलाई सत्यनारायणको अगाडि पूजा गरिन्छ। किनकी त्यो आदिपुरुषको सुरुवात र अन्त्य कसैलाई थाहा छैन। आदिपुरुष आदि र अन्त्य बिना छन् ।

2. चार कुमार

चार कुमारहरू ब्रह्माद्वारा सृजित पहिलो चार चेतन प्राणी थिए। सनक, सनातन, सनन्दन र सनत कुमार नाम दिए, तिनीहरू शिशु जस्तै देखा परे र तिनीहरूको उद्देश्य ब्रह्मालाई जीवनको सृष्टिमा सहयोग गर्नु थियो। यी चारहरू सधैं पाँच वर्षका बच्चाहरूको रूपमा रहन्छन् र तीनै लोकमा भक्ति, ज्ञान र त्यागको प्रचार गर्छन। सनकादि ऋषि सधैं 'हरिः शरणम्' उच्चारण गर्छ । चार कुमारहरू मध्ये एक वक्ता र तीन श्रोता बन्छ र भगवद् गीता सुनाइरहन्छ।

सनकादि ऋषि (सनकादि = सनक + आदि) ले ब्रह्माका चार छोरा सनक, सनन्दन, सनातन र सनतकुमारलाई जनाउँछ ।

जब ब्रह्माले सृष्टिहरूबाट सन्तुष्टि पाउन सकेनन्, तब नारायणको मनमा ध्यान गरेपछि उहाँले सनकादि ऋषिहरूको दशौं सृष्टिको रचना गर्नुभयो जो व्यक्तिरूपमा भगवान थिए। यी सनकादी चार महर्षिहरूको नाम सनत, सनन्दन, सनातन, सनतकुमार र तिनीहरूको उमेर सधैं पाँच वर्ष हुन्छ। ब्रह्माजीले ती बच्चाहरूलाई भन्नुभयो- छोराहरू, जाओ र सिर्जना गर्नुहोस्। सनकादि ऋषिहरूले ब्रह्मालाई भने, "बाबा! मलाई क्षमा गर्नुहोस्। हाम्रो लागि यो माया अप्रत्यक्ष छ, हामी भगवानको पूजाभन्दा ठूलो कुरा मान्दैनौं, त्यसैले हामी गएर उहाँको पूजा गर्नेछौं।" अनि सनकादि मुनि त्यहाँबाट निस्किए ।

 एक पटक चार सनकादि कुमार भगवान विष्णुको दर्शन गर्न वैकुण्ठ पुगे । चार ऋषिहरू छवटा ढोकाहरू पार गरेर सातौं ढोकामा चढ्ने बित्तिकै उनीहरूले दुई अति शक्तिशाली द्वारपाल जय र विजयलाई देखे। कुमार अगाडि बढ्ने बित्तिकै ती दुई द्वारपालहरूले रोके। रोक्न नसके पनि सदा शान्त रहने सनकादि ऋषिहरु भगवानको इच्छाले क्रोधित भए । उसले द्वारपालहरूलाई श्राप दिए । त्यसपछि भगवान आउनुभयो। ऋषिहरूले भगवानलाई प्रणाम गरे। श्रीभगवान भन्नुहुन्छ, "हे ब्राह्मण! ब्राह्मणहरू सधैं मेरा पूजक हुन्। मेरा द्वारपालहरूको अनुचित व्यवहारको लागि म क्षमा चाहन्छु।" उनले द्वारपालहरूलाई भने, "यस श्रापको अन्त्य गर्न सक्ने भएता पनि म त्यसो गर्दिनँ किनभने तिमीहरूले यो श्राप मेरो इच्छाले मात्र पाएका छौ। द्वारपालहरूले श्राप स्वीकार गरे। ऋषिहरूले भने- "भगवान! तपाईं हाम्रो पनि मालिक हुनुहुन्छ र सबै ब्राह्मणहरूलाई सम्मान गरेर सबैले मोक्ष पाऊन् भनी सोचेर हामीलाई धन्य गर्नुहुन्छ। " भगवानले द्वारपालहरूलाई भन्नुभयो, "द्वारपालहरू, तिमी तीन जन्मसम्म दानव संसारमा जानेछौ र म तिमीलाई बचाउनेछु।" यस श्रापका कारण यी दुवै द्वारपाल तीन जन्मका लागि राक्षस बने । पहिलो जन्ममा दुवै जना हिरण्यक्ष र हिरण्यकश्यपु, दोस्रो जन्ममा रावण र कुम्भकर्ण र तेस्रो जन्ममा शिशुपाल र दन्तवक्र बने ।

3. नारद

नारद ब्रम्हाका छोरा हुन् र भगवान विष्णुका ठूलो भक्त हुन्। उनको हातमा खार्तल र तम्बुरा भएको ऋषिको रूपमा चित्रण गरिएको छ। हिन्दू पौराणिक कथा अनुसार। नारदसँग क्षणहरूमा स्थानहरू बीच यात्रा गर्ने यो विशेष क्षमता छ । एक कथाकार र संगीतकार, अक्सर उहाँ देवता को दूत र पहिलो पत्रकार को रूप मा मानिन्छ।

भनिन्छ कि उनको 60 पत्नीहरू थिए र उनको सुन्दरताको कारण, उनी सधैं सुन्दर महिलाहरूले घेरिएका थिए। त्यसैले ब्रह्माले उनलाई शूद्र जातिमा जन्मिने श्राप दिएका थिए । यस श्राप पछि नारद शूद्र वर्गकी दासीबाट जन्मिए ।

नारद एक यात्रा संगीतकार र कथाकारको रूपमा प्रसिद्ध, जसले समाचार र प्रबुद्ध ज्ञान बोक्छ। उहाँलाई ऋषिराज / देव ऋषि पनि भनिन्छ । महाभारतमा , नारदलाई वेद र उपनिषदको ज्ञानी र इतिहास र पुराणहरूसँग परिचितको रूपमा चित्रण गरिएको छ । उहाँसँग छ अंगहरू (ज्ञानका अंगहरू): उच्चारण, व्याकरण, गद्य, पद, धार्मिक संस्कार र खगोलशास्त्रमा महारत छ। भागवत पुराणले नारदको आध्यात्मिक ज्ञानको कथा वर्णन गर्दछ: उहाँ देवताहरू बीचको जानकारीको प्राथमिक स्रोत हुनुहुन्थ्यो , र पृथ्वीमा पहिलो ब्रह्माण्ड दूत मानिन्छ। वाल्मीकि रामायण १/६ मा नारदजीलाई 'त्रिलोकज्ञ' अर्थात् तीनै लोकका जानकार भनिएको छ ।

शिव पुराणले एक पौराणिक कथाको वर्णन गर्दछ जसमा नारदको तपस्याले इन्द्रलाई डराएको थियो , जसले कामदेवलाई उनको तपस्यामा बाधा पुर्‍याउन पठाएको थियो। ऋषि हिमालयमा तपस्या गरिरहेको कारण र शिवको कृपामा देवताको माया (भ्रामक शक्ति) द्वारा रक्षा गरिएको थियो र त्यसैले अविचलित रहे। जब नारदले यो कुरा थाहा पाए, अझै पनि शिवको मायाबाट अलमल्लमा परे , उनले यो घटनालाई आफ्नै मानसिक पराक्रमलाई झुटो श्रेय दिए र आफ्नो उपलब्धिमा गर्व गरे। ऋषिको घमण्ड तोड्ने शिवको सुझावलाई सुनेर विष्णुले नारदका गुणहरूको प्रशंसा गरे तर भ्रममा नपर्न चेतावनी पनि दिए। ऋषिले यो चेतावनीलाई बहिरा कान दिए। विष्णुले नारदको मार्गमा महान् र समृद्ध सहर निर्माण गर्न शिवको माया विस्तार गर्नुभयो। सहरका राजा शिलानिधिले आफ्नी सुन्दर छोरी श्रीमति ( लक्ष्मीको अवतार ) लाई ऋषिसँग परिचय गराए, जसले उनीसँग विवाह गर्न चाहन्थे। श्रीमतिले आफ्नो स्वयंवर समारोहमा श्रीमतिले ऋषिलाई आफ्नो पतिको रूपमा रोज्नको लागि विष्णुलाई देवताको रूप प्रदान गर्न अनुरोध गर्दै वैकुण्ठको यात्रा गरे । विष्णुले नारदलाई उसको लागि लाभदायक कुरा दिने वाचा गरे, उसलाई आफ्नै रूप दिए, तर बाँदरको अनुहार। आफ्नो इच्छा पूरा भएको विश्वास गर्दै, नारदले श्रीमतीले उहाँलाई छनोट गर्ने आश्वासन दिए, तर चाँडै थाहा भयो कि के भयो। विष्णु एक राजाको रूपमा समारोहमा उपस्थित भए, र श्रीमतिले उहाँलाई आफ्नो पतिको रूपमा रोजिन्। क्रोधित भएर नारदले विष्णुलाई आफूले माया गर्ने स्त्रीबाट अलग हुने र बाँदरको अनुहार भएको व्यक्तिले मात्र बचाउने श्राप दिए । जब उनको माया हट्यो, नारदले विष्णुसँग क्षमा याचना गरे। देवताले ऋषिलाई वासस्थानमा जान र शिवका गुणहरूको प्रशंसा गर्न शिव सहस्रनाम पाठ गर्न  निर्देशन दिए र पछि काशीमा देवताको निवासमा गए ।

4. नर नारायण

नर र नारायण भगवान विष्णुका दुई जुम्ल्याहा ऋषि अवतार हुन्। तिनीहरू पृथ्वीमा सत्य, न्याय, धार्मिकता र धर्मका अन्य तत्वहरू सुनिश्चित गर्न जन्मिएका थिए। भाइहरू यति शक्तिशाली थिए कि तिनीहरूले आफ्नो ध्यानद्वारा शिवको विनाशकारी हतियार पशुपथशास्त्रलाई जित्न सक्षम भए।

ब्रह्माजीको मानस पुत्र धर्मकी पत्नी रुचीको गर्भबाट नर र नारायण नामका दुई महान् तपस्वीको रूपमा पृथ्वीमा श्रीहरिको जन्म भएको थियो। उनको जन्मको कारण संसारमा सुख शान्ति फैलाउनु थियो।

केदारनाथ र बद्रीनाथको स्थापना : यी दुई दाजुभाइले हजारौं वर्षको महान् तपस्याबाट भगवान शिवलाई निकै प्रसन्न तुल्याएको जनविश्वास छ । तब भगवान शिव प्रसन्न भए र दर्शन दिएर वरदान माग्न भने । तर, जन कल्याणको लागि नरनारायणले आफ्नो लागि केही मागेनन् र भगवान शिवलाई पार्थिव शिवलिंगको रूपमा यस स्थानमा सधैं रहन अनुरोध गरे। त्यसमा भगवान शिवले उनको अनुरोध स्वीकार गर्नुभयो र आज पनि हामीले देखेको केदारनाथ ज्योतिर्लिंगमा भगवान शिवको वास छ। पाण्डवहरूले नजिकै एउटा मन्दिर बनाए। पछि यसको पुनर्निर्माण आदि शंकराचार्यले गरेका थिए। यसपछि राजा भोजले यहाँ भव्य मन्दिर पनि बनाएका थिए । त्यसपछि यी दुवै भाइहरू बद्रीवन गए र बद्रीनाथको मन्दिरमा भगवान विष्णुको मूर्ति स्थापना गरे।

द्वापर युगमा अर्थात् महाभारतकालमा पाण्डवको परिवारमा अर्जुनको रूपमा जन्मेका नर मात्रै थिए भने कृष्ण नारायणका अवतार थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ। यस कारणले गर्दा अर्जुन कृष्णका परम मित्र, शिष्य, भाइ आदि थिए भन्ने मान्यता छ । कलियुगमा अधर्म नष्ट गर्नका लागि भगवान नरनारायणले स्वामिनारायणको रुपमा अवतार लिएको जनविश्वास छ ।

5. कपिल

हिन्दू पौराणिक कथा अनुसार कपिललाई भगवान विष्णुको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँ आफ्नो शिक्षाको माध्यमबाट धर्मको सन्तुलन पुनर्स्थापित गर्न पृथ्वीमा जन्मनुभएको थियो। उहाँले सांख्य दर्शन विद्यालयको स्थापना गर्नुभएको भनिन्छ। सांख्य ज्ञान प्राप्त गर्ने सूत्र हो, जसमा स्रोतहरूको धारणा, अनुमान र गवाही समावेश हुन्छ।

कपिल - कर्दमा र देवहुति ऋषिको दशौं सन्तान हुन् । कर्दमलाई नारायणले आफ्नो छोराको रूपमा जन्म दिने वरदान दिएका थिए। यो प्राप्त गरेपछि कर्दमाले तपस्या र अनुसन्धान र वैदिक अध्ययनको लागि वनमा जाने इच्छा गरे। कर्दम र देवहुतीका एक छोरा - कपिल र नौ छोरीहरू थिए, जसमा काला, अनुसूया , श्रद्धा, हविर्भु, गति, क्रिया, ख्याति, अरुन्धति र शान्ति थिए जसले मारिसी, अत्री, अंगिरस , पुलस्त्य , पुलहा , क्रतु, बह,  वशिष्ठ र अथर्वन सँग विवाह गरेका थिए।

भागवत पुराणमा कपिललाई वेदगर्भ विष्णु भनिएको छ । विष्णुसहस्रनाममाकपिलालाई विष्णुको नामको रूपमा उल्लेख गरिएको छ । साङ्ख्यसूत्रको टिप्पणीमा विज्ञानभिक्षुले सांख्य प्रणालीका संस्थापक कपिला विष्णु हुन् भनी उल्लेख गरेका छन्।

जब कर्दम ऋषिले सन्यास लिए र आफ्नो घर छोडे, कपिल जीले आफ्नी आमालाई योगको ज्ञानको उपदेश दिए जसले गर्दा उनको मुक्ति भयो। कपिल जीको सांख्य योग भगवान कृष्णले उद्धवलाई उद्धव गीतामा दिएका थिए। कपिल मुनि जी को बारे मा, श्री कृष्ण भगवद गीता मा भन्नुहुन्छ ... "सिद्धहरु मध्ये, म कपिल हुँ।"

पृथ्वीमा गंगाको आगमनसँग ऋषि कपिलको प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ। राजा सागरले आफ्नो साम्राज्यको समृद्धिको लागि अनुष्ठान गरे। घोडा अनुष्ठानको अभिन्न अंग थियो जसलाई इन्द्रले ईर्ष्याबाट चोरेका थिए। सागरले आफ्ना सबै छोराहरूलाई त्यो घोडाको खोजीमा पृथ्वीमा पठाए । घोडा ऋषि कपिलले चोरेको विश्वास गर्दै ऋषि कपिलको नजिक ध्यान गरेको भेट्टाए र उनको अपमान गर्न थाले र उनको तपस्या तोड्न थाले। धेरै वर्षमा पहिलो पटक ऋषिले आँखा खोले र सागरका छोराहरूलाई देखे, यो दृश्यमा सबै ६० हजार जलेर खरानी भए । अन्तिम संस्कार हुन नसकेपछि सागरका छोराहरुको आत्मा भूत बनेर घुम्न थाले । जब दिलीपका छोरा र सागरका वंशज भगीरथले यो दुर्भाग्यको बारेमा सुने तब उनले गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउने कसम खाए ताकि यसको पानीले सागरका छोराहरूको पाप धोएर मोक्ष प्राप्त गरोस्। भगीरथले गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउन ब्रह्मालाई तपस्या गरे र गंगालाई पृथ्वीमा ल्याए।

 6. दत्तात्रेय

भगवान दत्तात्रेय महर्षि अत्रि र उनकी सहपत्नी अनुसूयाका पुत्र थिए। उनका पिता महर्षि अत्री सप्तऋषिहरूमध्येका एक हुन्, र आमा अनुसूयालाई पवित्रताको उदाहरणको रूपमा उद्धृत गरिएको छ।

एक पटक देवी लक्ष्मी पार्वती र सरस्वतीलाई आफ्ना पुर्खाहरूप्रति अत्यन्तै गर्व भयो। तिनीहरूको अहंकार नष्ट गर्न भगवानले लीलाको सृष्टि गर्नुभयो। उहाँका अनुसार एक दिन नारदजी घुमफिर गर्दै देवलोकमा पुगे र पालैपालो तीन महिलालाई भने कि अत्रि ऋषिकी पत्नी अनुसियाको अगाडि तिम्रो पुण्य केही छैन । तीन देवीहरूले यो कुरा आफ्ना पतिहरूलाई बताइन् र उनीहरूलाई अनुसयाको अनुष्ठान परीक्षण गर्न भने। त्यसपछि भगवान शंकर, विष्णु र ब्रह्मा भिक्षुको वेशमा अत्रि मुनिको आश्रममा आए । महर्षि अत्री त्यतिबेला आश्रममा थिएनन्। तीनैजनाले अनुसिया देवीसँग भिक्षा मागे तर तिमीले नग्न नभई हामीलाई भिक्षा दिनु पर्ने बताए । यो सुनेर सुरुमा अनुसिया स्तब्ध भइन् तर त्यसपछि साधुको अपमान नहोस् भन्ने डरले उनले आफ्नो श्रीमानलाई सम्झेर भनिन् कि यदि मेरो धर्म सत्य हो भने यी तीनै साधु छ महिनाका सन्तान बन्न सक्छन् । यति भनिसकेपछि त्रिदेव शिशु भएर रुन थाले । त्यसपछि अनुसुईया आमा बनिन् र उनीहरूलाई आफ्नो काखले दूध खुवाइन् र पालौलामा झुलाउन थालिन् । जब तीन देवताहरू आ-आफ्नो ठाउँमा फर्किएनन्, तब महिलाहरू व्याकुल भए। त्यसपछि नारदले त्यहाँ आएर सबै कुरा सुनाए। तीन देवी अनुसल्याकहाँ आएर माफी मागे। त्यसपछि देवी अनुसुयाले त्रिदेवलाई आफ्नो पूर्वस्वरूपमा बनाइन्। प्रसन्न भएर त्रिदेवले उहाँलाई वरदान दिनुभयो कि हामी तीनैजना तिम्रै गर्भबाट सन्तान भएर जन्मने छौँ । त्यसपछि ब्रह्माको अंशबाट चन्द्रमा, शंकरको अंशबाट दुर्वासा र विष्णुको अंशबाट दत्तात्रेयको जन्म भयो।

राजा यदुले एक पटक भगवान दत्तात्रेयलाई आफ्नो गुरुको नाम सोधे भने, "आत्मा नै मेरो गुरु हो, तर मैले चौबीस जनालाई गुरु मानेर शिक्षा पाएको छु।" भगवान दत्तात्रेयलाई तीनै देवता ब्रह्मा, विष्णु र महेशको अंश मानिन्छ। भगवान दत्तात्रेयलाई गुरु र भगवान दुवैको उपाधि दिइएको छ । भगवान दत्तात्रेयको पूजा गर्नाले तीनै देवता शिव, ब्रह्मा र विष्णु प्रसन्न हुने र तीनै देवताको आशीर्वाद प्राप्त हुने जनविश्वास रहेको छ । प्रत्येक वर्ष मार्गशीर्ष शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने दत्तात्रेय जयन्तीका दिन दत्तात्रेयजीको कथा वाचन गर्नुको विशेष महत्त्व मानिन्छ।

7. यज्ञ

यज्ञेश्वर भनेर पनि चिनिन्छ, उहाँ यज्ञको अवतार हो, एक अनुष्ठान जहाँ आगो प्रज्वलन गरिन्छ र देवताहरूलाई इच्छा गर्न बलिदान गरिन्छ। केही ग्रन्थहरूमा देवताहरूका राजा इन्द्रलाई यज्ञ पनि भनिएको छ। यज्ञको जन्म स्वयम्भु मन्वन्तरामा भएको थियो, जसको रक्षाका लागि स्वयम्भु मनुकी पत्नी शतरूपाको गर्भबाट अकुटीको जन्म भएको थियो ।

स्वयम्भूकी छोरी आकुटी र रुची प्रजापतिले ऋषि मार्कण्डेयले गरेको यज्ञबाट एक पुत्र जन्मिए र महाराज श्वेतकेतुकी छोरीले स्वयम्भू मन्वंतरमा यम नामका देवताहरूको निर्माण गरे र स्वयम्भू मन्वंतरमा भगवानसँग विवाह गरी श्री यज्ञ भयो, यस ईश्वरको कारणले तीनै लोकको उद्धार भयो, इन्द्रजस्ता देवताहरूले उहाँलाई स्वर्गको सिंहासनमा बसाले, तर सिंहासन त्यागेर भगवान विष्णुमा समाहित भए। यज्ञ, यज्ञ आदि भगवानको कारणले गर्दा ऋषिमुनि प्रजापति दक्ष आदि सम्पूर्ण सृष्टि धार्मिक कर्ममा सन्तुष्ट भए ।

यज्ञका स्वामी यज्ञेश्वर विष्णुको अवतार हुन्, यज्ञ भनेको माखदेवता हो, यजुर्वेदमा यज्ञको विशिष्ट वर्णन छ ।

इन्द्रदेव , अग्निदेव , वरुणदेव , सूर्यदेव , चन्द्रदेव आदि सबै देवताहरूमध्ये यज्ञेश्वर, यज्ञका देवता , मखदेवता प्रजापतिरुची र आकुटीदेवीको सन्तानको रूपमा प्रकट भएका यज्ञबाट प्रजापति र आकुटीदेवीका रूपमा प्रकट भएका महत्वपूर्ण र सर्वोच्च देवता हुन् ।

8. ऋषभ

ऋषभ भागवत पुराणमा विष्णुका चौबीस अवतारहरू मध्ये एक हो । केही विद्वानहरूले यस अवतारलाई जैन धर्मका प्रथम तीर्थङ्कर ऋषभनाथको रूपमा चिन्छन् ।

ऋषभ एक प्रचारक र एक आध्यात्मिक नेता थिए। उहाँलाई जैन धर्मको संस्थापक मानिन्छ। जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्त भएर मानिसहरूलाई मोक्षको मार्गमा डोर्‍याउने गरेको विश्वास गरिन्छ । महाराजा नवेलीको सन्तान थिएन । यसकारण उनले आफ्नी पत्नी मेरुदेवीसँग पुत्रको कामना गर्दै यज्ञ गरेका थिए । यज्ञबाट प्रसन्न भएर भगवान विष्णु स्वयं प्रकट हुनुभयो र महाराज नाभिलाई म यहाँ पुत्रको रुपमा जन्म लिने वरदान दिनुभयो । केही समयपछि भगवान विष्णु महाराज पुत्रको रुपमा वरदानको रुपमा जन्मिए । छोराको अत्यन्तै सुव्यवस्थित शरीर, कीर्ति, तेल, बल, ऐश्वर्य, कीर्ति, पराक्रम र पराक्रम आदि देखेर महाराज नाभिले उनको नाम ऋषभ राख्नुभयो।

 9. पृथु

 आदिराज पृथु चैत्रवंश राजा वेनका छोरा थिए, जो ध्रुवका वंशज थिए र विष्णु अवतार थिए। ध्रुवका पिता उत्तानपादका पिता मनु उत्तानपदका साथमा भगवान विष्णु र भगवान शिव र भगवान चित्रगुप्तको अर्धनले उत्तनपद पाएका हुनाले उहाँ चित्रगुप्तको जन्मजात नाति हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले स्वयम्भुव मनुलाई उतन्पद मान्नु भयो।

पृथ्वीका पिताको नाम पृथु भनिन्छ । भगवान विष्णुको अंशबाट पृथु प्रकट भयो। उहाँलाई पृथ्वीको पहिलो राजा मानिन्छ किनभने उहाँ पृथ्वीमा पूर्ण शासन स्थापना गर्ने पहिलो हुनुहुन्थ्यो । पृथ्वीको अनुहारमा सबै हरियाली, र सबै बालीहरूको खेतीका लागि उहाँ जिम्मेवार हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो जीवन भगवानको सेवामा समर्पित गर्नुभयो र मानिसहरूलाई धर्मको मार्ग सिकाउनुभयो। अंगा नामको प्रजापतिको विवाह सुनितासँग भएको थियो । उनको वेन नामको छोरा थियो। उनले भगवानमा विश्वास गर्न अस्वीकार गरे र आफैलाई पूजा गर्न भने। त्यसपछि महर्षिले मन्त्रको भाँडोले उनको वध गरे। अराजकताको अन्त्य गर्न, निःसन्तान मृत भेनको हातहरू मन्थन गरियो जहाँबाट पुरुष र महिलाको जोडी देखा पर्‍यो। पुरुषको नाम ‘पृथु’ र महिलाको नाम ‘आर्ची’ राखिएको थियो । दुवै जना श्रीमान श्रीमती बने । पृथुलाई भगवान विष्णुको अवतार मानिन्छ भने अर्चीलाई लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ । पृथुको दाहिने हातमा गोलाकार र खुट्टामा कमलको चिन्ह देखेर ऋषिहरूले श्रीहरिको अंश स्वयं पृथुको भेषमा अवतरण भएको बताउनुभयो ।

महाराज पृथु एक धेरै परोपकारी थिए। उनले ९९ अश्वमेध यज्ञ गरे । शतौं यज्ञको समयमा इन्द्रले विभिन्न भेषमा धेरै पटक घोडा चोरेका थिए तर राजा पृथुका छोराले इन्द्रलाई भगाएर घोडा फिर्ता ल्याउँथे। इन्द्रको बारम्बार कुकर्म देखेर महाराज पृथु धेरै क्रोधित भए र उनलाई मार्न चाहन्थे, तर यज्ञका ऋत्विजहरूले यज्ञको आरम्भ गरेकोले उनलाई रोके ।

10. धनवन्तरी 

श्री धन्वन्तरी हिन्दू मान्यता अनुसार आयुर्वेदको प्रचलन गर्ने भगवान विष्णुका अवतार हुन् । पृथ्वीमा उनको अवतार समुद्र मन्थनको क्रममा भएको थियो । शरद पूर्णिमामा चन्द्रमा , कार्तिक द्वादशीका दिन कामधेनु गाई , त्रयोदशीमा धन्वंतरी, चतुर्दशीका दिन काली माता र अमावस्याका दिन महालक्ष्मीको महासागरबाट चन्द्रमा प्रकट भएको थियो । त्यसैले दीपावलीको दुई दिनअघि भगवान धन्वंतरीको अवतारलाई धनतेरसका रूपमा मनाइन्छ । उनले यस दिन आयुर्वेदको पनि परिचय दिएका थिए ।

उनी चार हात भएका भगवान विष्णुको रूप मानिन्छन् । दुबै माथिल्लो भुजामा शंख र चक्र धारण गरिएको छ । जबकि अन्य दुई हातमा एउटाले जालुका र औषधि बोकेको छ भने अर्कोले अमृतको भाँडा बोकेको छ । तिनीहरूको मनपर्ने धातु पीतल मानिन्छ । त्यसैले धनतेरसमा काँसाका भाँडाकुँडा किन्ने चलन छ । आयुर्वेद अभ्यास गर्ने डाक्टरहरूले उनलाई स्वास्थ्यका देवता भनेका छन् । उनले नै अमृत औषधि पत्ता लगाएका थिए।

देवता र दानवहरूले समुद्र मन्थन गरिसकेपछि हातमा अमृतको भाँडो लिएर उभिएका देवता धनवंतरी हुन् । उहाँलाई आयुर्वेदका देवताको रूपमा पनि चिनिन्छ र स्वस्थ स्वास्थ्य प्राप्त गर्नको लागि पूजा गरिन्छ। धन्वन्त्री। उनलाई औषधिको गुरु पनि मानिन्छ । कथा अनुसार देवता र दानव मिलेर समुद्र मन्थन गर्दा त्यसबाट पहिलो विषालु विष निस्कियो जसलाई भगवान शिवले सेवन गरेका थिए । त्यसपछि उछाश्रव घोडा, लक्ष्मी माता, ऐरावत हात्ती, कल्पवृक्ष, अप्सरा र अन्य धेरै रत्नहरू समुद्र मन्थनबाट निस्किए। अन्त्यमा भगवान धन्वंतरी अमृतसहित प्रकट भए ।

 11. मोहिनी

 मोहिनी [प्रलोभन र वासना को देवी] हिन्दू देवता विष्णुको एक मात्र महिला अवतार हो । यसमा उनलाई यस्तो नारी स्वरूपमा देखाइएको छ जसले सबैलाई मोहित पार्छ। उसको मोहमा परेपछि सबै बिर्सन्छ, यो अवतार महाभारतमा पनि उल्लेख छ । समुद्र मन्थनका बेला देवता र दानवहरूले समुद्रबाट अमृत प्राप्त गरिसकेपछि दैत्यहरू अमृत पिएर अमर बन्छन् कि भन्ने डर देवताहरूलाई लागेको थियो। त्यसपछि उनी भगवान विष्णुकहाँ गए र यो हुन नदिन प्रार्थना गरे। त्यसपछि भगवान विष्णुले मोहिनीको अवतार ग्रहण गरी देवताहरूलाई अमृत पिउन र राक्षसहरूलाई मोहिनी दिएर अमर हुनबाट रोके।  त्यसपछि, उनले यसलाई देवताहरूमा बाँडिन्। मोहिनीको रूपमा विष्णुले सुदर्शन चक्रले राहुको टाउको काट्न पनि जिम्मेवार थिए जुन आज ज्योतिष शास्त्रमा २ ग्रह राहु र केतुको रूपमा प्रख्यात छ।

भस्मासुर पौराणिक कथामा एक राक्षस थिए जसले भगवान शिवसँग वरदान मागेका थिए जसको टाउकोमा उसले राख्छ भने खरानी हुन्छ। कथा अनुसार भस्मासुरले यो शक्तिको दुरुपयोग गर्न थाले र स्वयं भगवान शिवलाई भस्म गर्न थाले । शिवजीले विष्णुजीसँग सहायता मागे। भगवान विष्णुले एक सुन्दर स्त्रीको रूप धारण गरे, भस्मासुरलाई आकर्षित गरे र उनलाई नृत्य गर्न प्रेरित गरे। नाच्दै गर्दा भस्मासुरले विष्णुजी जस्तै नाच्न थाले र उपयुक्त क्षण देखेर विष्णुजीले उनको टाउकोमा हात राखे, जसको नक्कल शक्ति र कामवासनाले मातेका भस्मासुरले पनि गरे । भस्मासुर आफ्नै वरदानले खरानी भयो।

12. हयाग्रीव

हयग्रीवलाई बुद्धि र ज्ञानको देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ । घोडाको टाउकोको साथ उसको गोरो मानिसको शरीर छ। उनले उज्यालो र बुद्धिमा पुनर्स्थापना गरे, र मधु र कैताब भनेर चिनिने राक्षसहरूले चोरेका वेदहरू पुन: प्राप्त गरेर अन्धकारलाई परास्त गरे।

हयग्रीव विष्णुका अवतार थिए। (हया = घोडा र ग्रीवा = टाउको) नामबाट स्पष्ट छ, उनको टाउको घोडाको थियो र उनको शरीर मानवको थियो। उहाँलाई बुद्धिको देवता मानिन्छ। घोडाको टाउको र मानिसको शरीर भएको हयग्रीव नामक राक्षसलाई उनले मारेका थिए ।

एक पटक माता लक्ष्मीको सौन्दर्य देखेर भगवान विष्णु मुस्कुराउन थालिन् तर माता लक्ष्मीले उनको खिल्ली उडाएको महशुस गरिन् । माता लक्ष्मीले उनलाई श्राप दिनुभयो कि उनको टाउको धड़बाट अलग हुनेछ र अदृश्य हुनेछ। त्यही समयमा प्रजापति कश्यप र उनकी पत्नी दनुका छोरा हयग्रीव र दानवहरूका राजा (जसको टाउको घोडा र मानवको धड्कन थियो)ले माता पार्वतीको लागि कठोर तपस्या गरे, जसको कारण माता पार्वती प्रसन्‍न भई वरदान मागेर भन्‍नुभयो, “आमा, मलाई वरदान दिनुहोस्। उहाँको यो कामना सुनेर माताले भनिन्, "हे असुरराज , विधिअनुसार जन्मिए पनि अवश्य मर्नेछ।" यस वरदानको फलस्वरूप, उनले वेदहरू चोर्न थाले , जब विष्णुले भगवान विष्णुलाई युद्धको लागि चुनौती दिए एक हप्ताको लडाइँपछि दुवैजना थकित भए र ब्रह्मालाई धनुषको डोरीमा आराम गरेको देखेर ब्रह्माले आफ्नो तरवारबाट कीरा बनाए र नारायणको धनुको तार काट्न भने । तार, एक ठूलो आवाज आयो र भगवानको शिर उनको धड़बाट अलग भयो । भगवान ब्रह्माले नीलो रंगको घोडाको टाउको ल्याउनुभयो र अश्विनी कुमारहरूलाई पनि याद गरियो, ती दुवैले त्यस घोडाको घाँटीमा भगवानको धड़ जोडेर भगवान हयग्रीव अवतार लिनुभयो । यस रूपमा भगवान विष्णुले हयग्रीवसँग युद्ध गरे, उनको हत्या गरे र वेदहरू भगवान ब्रह्मालाई सुम्पनुभयो ।

13. व्यास

प्राचीन ग्रन्थहरू अनुसार महर्षि वेदव्यास स्वयं भगवान विष्णुका अवतार थिए । उहाँ नेपालको छब्दिबराह नजिकै जन्मनुभएको थियो।

व्यास ऋषि वेद व्यासको रूपमा पनि चिनिन्छ , उहाँ एक अमर ऋषि हुनुहुन्छ जसलाई धेरै वेदहरूको संकलन र रचनाको लागि जिम्मेवार मानिन्छ । महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास महाभारत ग्रन्थका लेखक हुन् । कृष्णद्वैपायन वेदव्यास महर्षि पराशर र सत्यवतीका पुत्र थिए । महाभारत ग्रन्थ भगवान गणेशले महर्षि वेदव्यासको कुरा सुनेर लेखेका थिए। वेद व्यास महाभारतका रचयिता मात्र होइन, क्रमशः घटेका घटनाका साक्षी पनि हुन्।

प्रत्येक द्वापर युगमा, विष्णुले व्यासको रूपमा अवतार लिनुहुन्छ र वेदहरूको विभाजन प्रस्तुत गर्नुहुन्छ । पहिलो द्वापरमा ब्रह्मा स्वयं वेदव्यास, दोस्रोमा प्रजापति, तेस्रो द्वापरमा शुक्राचार्य र चौथोमा बृहस्पती वेदव्यास बने। त्यस्तै सूर्य, मृत्यु, इन्द्र, धनजय, कृष्ण द्वैपायन अश्वत्थामा आदि अठ्ठाईस वेदव्यास भए। यसरी वेदलाई अठ्ठाईस पटक विस्तार वा विभाजन गरिएको थियो। यो विश्वास गरिन्छ कि "वेद व्यास" नाम वास्तविक नाम भन्दा एक शीर्षक हो।

हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ अनुसार महर्षि व्यास त्रिकालज्ञ हुनुहुन्थ्यो र कलियुगमा धर्मको पतन हुने कुरा उहाँलाई दैवी दृष्टिले देखेको थियो । धर्मको कमजोरीले मानिस नास्तिक, कर्तव्यहीन र अल्पजीवी बन्नेछ। विशाल वेदको व्यापक अध्ययन उनीहरूको क्षमताभन्दा बाहिर हुनेछ। त्यसैले महर्षि व्यासले वेदलाई चार भागमा विभाजन गरे ताकि कम बुद्धि र कम स्मरण शक्ति भएका मानिसहरूले पनि वेद अध्ययन गर्न सकून्। व्यास जीले यिनीहरूको नाम राखे- ऋग्वेद , यजुर्वेद , सामवेद र अथर्ववेद । वेद विभाजनका कारण व्यास जी वेद व्यास नामले प्रसिद्ध भए। ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद क्रमशः आफ्ना शिष्य पैल, जैमिन, वैशंपायन र सुमन्तमुनिलाई पढाए। वेदहरूमा निहित ज्ञान अत्यन्त गूढ र सुख्खा भएकोले वेदव्यासले पाँचौं वेदको रूपमा पुराणहरूको रचना गर्नुभयो, जसमा वेदहरूको ज्ञान रोचक कथाहरूको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

पौराणिक-महाकाव्य युगका महान् व्यक्तित्व तथा महाभारत, अठार पुराण, श्रीमद भागवत, ब्रह्मसूत्र, मीमांसा जस्ता अद्वितीय साहित्यिक दर्शनका प्रवर्तक वेद व्यासको जन्म ईसापूर्व ३००० आषाढ पूर्णिमामा भएको थियो। वेदान्त दर्शन, अद्वैतवादका संस्थापक वेदव्यास ऋषि पराशरका पुत्र थिए। आफ्नी पत्नी अरुणिबाट उनका पुत्र योगी शुकदेव थिए। श्रीमद भागवत गीता विश्वको सबैभन्दा ठूलो महाकाव्य 'महाभारत' को एक भाग हो। रामनगरको किल्ला र व्यास नगरमा वेदव्यासको मन्दिर छ जहाँ माघ महिनाको प्रत्येक सोमबार मेला लाग्छ। गुरु पूर्णिमाको प्रसिद्ध पर्व व्यासजीको जन्मजयन्तीको सम्झनामा मनाइन्छ।

14. मत्स्य अवतार

 मत्स्यावतार (मत्स्य = माछा) भगवान विष्णुको अवतार हो जुन उनका दस अवतार मध्ये पहिलो हो। यस अवतारमा भगवान विष्णुले संसारलाई भयानक बाढीबाट बचाएका थिए।

राजा सत्यव्रतले एक दिन जलन्जलीलाई नदीमा स्नान दिइरहेका थिए । अचानक एउटा सानो माछा उनको अञ्जलीमा आयो। जब उसले फेरि समुन्द्रमा हाल्ने सोच्यो, तर त्यो माछाले भन्यो– तिमीले मलाई समुन्द्रमा नफाल्नु नत्र ठूला ठूला माछाले खानेछन् । त्यसपछि राजा सत्यव्रतले माछालाई आफ्नो कमण्डलमा राखे । जब माछा ठुलो भयो तब राजाले आफ्नो तालमा राखे अनि देखेर माछा ठुलो भयो। राजाले बुझे यो साधारण प्राणी होइन । राजाले माछालाई वास्तविक रूपमा आउन बिन्ती गरे। राजाको प्रार्थना सुनेर भगवान विष्णु प्रकट हुनुभयो र भन्नुभयो कि यो मेरो जलपरी हो । भगवानले सत्यव्रतलाई भन्नुभयो– राजा सत्यव्रत सुन ! आजदेखि सात दिनमा महाप्रलय हुनेछ । त्यसपछि मेरो प्रेरणाले एउटा ठूलो डुङ्गा तिमीकहाँ आउनेछ। सप्त ऋषि, औषधि, बीज र जीवहरूको सूक्ष्म शरीर लिएर बस्नुहोस्, जब तिम्रो डुङ्गा डगमगाउन थाल्छ, तब म माछा बनेर तिमीकहाँ आउनेछु। त्यसबेला तिमीले त्यो डुङ्गालाई वासुकि नागले मेरो सिङमा बाँधे। त्यसबेला म तिमीलाई प्रश्न सोधेर उत्तर दिनेछु, ताकि परब्रह्म नामले चिनिने मेरो महिमा तिम्रो हृदयमा प्रकट होस्। त्यसपछि, समय आएपछि मत्स्यपुराण नामले प्रसिद्ध राजा सत्यव्रतलाई मत्स्य देवता विष्णुले दर्शनको उपदेश दिए।

एक पटक ब्रह्माण्डको सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जीले वेदको रचना गर्नुभयो । ब्रह्मदेव निद्रामा परेपछि हयग्रीवासुर नामक राक्षसले वेद चोरेका थिए , जसका कारण संसारमा पाप र अधर्म फैलियो । ब्रह्मदेवले यो कुरा भगवान विष्णुलाई भने । हयग्रीवासुरलाई मार्नका लागि उनले ठूलो माछाको रूप लिएर समुद्रमा गए, हयग्रीवका रक्षकहरूलाई मारेर वेदहरूलाई आफ्नो सेनासहित मुक्त गराए र वेदहरूलाई मुखमा राखेर बाहिर निस्के समुद्रबाट आएर वेदहरू ब्रह्मालाई फिर्ता दिए ।

15. कूर्म अवतार

 भगवान विष्णुका दश अवतारमध्ये दोस्रो कूर्म अवतार वैशाख पूर्णिमामा भएको थियो । कूर्म अवतारलाई 'कछापा अवतार' (कछुवाको रूपमा अवतार) पनि भनिन्छ। कूर्म अवतारमा भगवान विष्णुले क्षीरसागरको समुन्द्र मन्थनको बेला आफ्नो कवचमा मन्दर पर्वत बोकेकाथिए। यसरी भगवान विष्णु, मन्दार पर्वत र वासुकी नामक सर्पको सहयोगमादेवता र दानवहरूले समुन्द्र मन्थन गरी चौध रत्नहरू प्राप्त गरे। यस समयमा भगवान विष्णुले पनि मोहिनीको रूप धारण गरेका थिए ।

देवराज इन्द्रको वीरता देखेर ऋषि दुर्वासाले उनलाई पारिजात फूलको माला चढाए तर इन्द्रले स्वीकार गरेनन् र ऐरावतलाई लगाइ दिए र ऐरावतले भुइँमा फ्याँकिदिए, दुर्वासाले यो देखेर रिसाए र देवताहरूलाई श्राप दिए तर देवराज इन्द्र श्राप, देवताहरूले आफ्नो शक्ति गुमाए। यसबाट अत्यन्तै निराश भएर उहाँले मार्गदर्शनको लागि ब्रह्मासँग सम्पर्क गर्नुभयो। उनले देवताहरूलाई भगवान विष्णुसँग सम्पर्क गर्न आग्रह गरे। विष्णुले उनीहरूलाई दुग्धसागर मन्थन गर्न सल्लाह दिनुभयो जसले अमृत फल्छ। यो अमृत पिएर देवताहरूले आफ्नो शक्ति पुन: प्राप्त गर्नेछन् र तिनीहरू सदाका लागि अमर हुनेछन्। यो ठूलो काम मन्दर पर्वत र नागराज वासुकी (नागराज शेषनागको कान्छो भाइ ) को सहयोगमा मात्र गर्न सकियो , जहाँ पर्वतलाई मन्थनको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो र वासुकीलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। यस कामको लागि दानवहरूको सहयोग पनि आवश्यक थियो र यसबाट सबै देवताहरू भयभीत भए। तर विष्णुले उनीहरूलाई सान्त्वना दिए र अमृतको लोभमा असुर देवताहरूलाई उनीहरूको अनुरोधमा मद्दत गर्न राजी भए।

तिनीहरूले समुन्द्र मन्थन गर्न थाले, जहाँ एकातिर दानव र अर्कोतिर देवताहरू थिए। तर यो मन्थनका कारण घातक विष निस्कन थाल्यो जसले गर्दा निसास्सिएर सारा विश्व नै खतरामा परेको थियो । तर भगवान महादेवले बचाउन आएर विष सेवन गरी घाँटीमा राखे जसले उहाँको नाम नीलकण्ठ राख्यो। मन्थन जारी थियो तर बिस्तारै पहाड डुब्न थाल्यो। त्यसपछि भगवान विष्णुले कूर्म अवतार (कछुवा) मा विशाल कछुवाको रूपमा अवतार लिनुभयो ताकि उसले पर्वतलाई आफ्नो पीठमा उठाउन सकियोस्। त्यो कछुवाको पछाडिको व्यास एक लाख योजना थियो। अन्य पुरस्कारहरू जस्तै कामधेनु समुद्रबाट प्रकट भयो र धन्वतारी हातमा अमृतको भाँडो लिएर देखा पर्नुभयो। यसरी भगवानको कूर्म अवतार भयो।

16. वराह अवतार

वराहवतार भगवान विष्णुको अवतार हो । जहिले पनि पृथ्वीले पापी मानिसहरूबाट पीडा भोग्छ, भगवानले विभिन्न रूपहरू लिनुहुन्छ र यसका दुःखहरू हटाउनुहुन्छ। हिरण्यक्ष राक्षसले पृथ्वीलाई पानीमा डुबाउँदा भगवान विष्णुले आधा पुरुष र आधा सुअर अवतार हो। हिन्दू धर्ममा, उनले पृथ्वीको अवतार भूदेवीलाई बचाउन राक्षस हिरण्यक्षलाई मार्छन् र उनको दाँत प्रयोग गरेर डुब्ने अवस्थाबाट वराह अवतार लिएर पृथ्वीको कल्याण गर्नुभयो ।

 जय र विजय वैकुण्ठबाट लडेर दितिको गर्भमा आए । केही समयपछि दितिको गर्भबाट दुई छोराहरू जन्मिए, जसको नाम महर्षि कश्यपले हिरण्यकश्यपु र हिरण्यक्ष राखे । यी दुई यमलको जन्म हुँदा नै तीन लोकमा अनेक प्रकारका भयावह संकटहरू हुन थाले। आकाश, धरती र आकाश सबै थरथर काँप्न थाले र भयंकर आँधी चल्न थाल्यो। केतु र राहु बारम्बार सूर्य र चन्द्रमामा बस्न थाले। उल्का वर्षा सुरु भयो। चट्याङ पर्न थाल्यो । खोला र जलाशयको पानी सुक्यो । गाईको स्तनबाट रगत बग्न थाल्यो । उल्लु, स्याल आदि रुन थाले ।

दुवै राक्षसको जन्म हुनेबित्तिकै तिनीहरू आकाशमा उठे। उसको शरीर फलामको पहाड जस्तै भयो। उनले सुनको कवच, झुम्का, कम्मर, बाहुला आदि लगाएका थिए। हिरण्यकश्यपुले तपस्या गरेर ब्रह्मालाई प्रसन्न गरे। उसले ब्रह्माबाट दिनमा न रातमा, न घर भित्र न बाहिर मर्ने वरदान लिएको थियो । यसरी निर्भय बनेर तीनै लोकमा विजय हासिल गर्दै एउटै छातामुनि राज्य गर्न थाले। उनका कान्छो भाइ हिरण्यक्षले उनको आदेश पालन गरे र शत्रुहरूलाई नष्ट गर्न थाले। एक दिन घुम्दैगर्दै उनी वरुणको पुरी पुगे । अण्डरवर्ल्डमा पुगेर हिरण्यक्षले वरुण देवलाई युद्धको लागि अनुरोध गरे र भने, "हे वरुण देव! तपाईंले संसारका सबै राक्षस र दानवहरूलाई जित्नुभएको छ। म तपाईंसँग युद्धको याचना गर्दछु। तपाईं मसँग युद्ध गरेर आफ्नो युद्ध कौशल प्रमाणित गर्न सक्नुहुन्छ। "प्रमाण देउ, त्यो राक्षसको कुरा सुनेर वरुण देव एकदमै रिसाए तर समय हेरेर हाँस्दै भने, "हे भाइ ! अब लड्ने रहर छैन र हामी अब तिमी जस्तो वीर योद्धासँग लड्न सक्षम छैनौं। यज्ञपुरुष नारायणमा जानुपर्छ। तिनीहरू मात्र तपाईंसँग लड्न योग्य छन्।

वरुण देवको कुरा सुनेर दानव देवर्षि नारदकहाँ गएर नारायणको ठेगाना सोधे । देवर्षि नारदले उनलाई भने कि नारायण यस समयमा वराहको रूप धारण गरी पृथ्वीलाई रसातलबाट बचाउन गएका थिए। यसैमा हिरण्यक्ष रसातलमा पुगे । त्यहाँ उनले भगवान वराहलाई दाह्रीमा पृथ्वी बोकेको देखे। त्यो पराक्रमी राक्षसले भगवान वराहलाई भन्यो, "हे जंगली जनावर ! तिमी पानीमा कहाँबाट आएका छौ ? मुर्ख प्राणी ! तिमीले यो पृथ्वीलाई कता लैजाँदैछौ ? भगवान ब्रह्माले हामीलाई दिनुभएको छ । हे अभागी ! तिमी म यो पृथ्वी लिन सक्दिन । तिमी भूतहरूको शत्रु हौ, त्यसैले आज म तिमीलाई मार्नेछु।"

हिरण्यक्षको यो वचन सुनेर भगवान वराह एकदमै क्रोधित भए तर उनले पृथ्वी छोडेर युद्ध गर्नु उचित ठानेन र आफ्नो तीतो वचन बोकेर गजराजजस्तै जलबाट बाहिर निस्के । हिरण्यक्ष पनि उनीहरुलाई पछ्याउँदै बाहिर निस्किएर भने, "ए कायर! तिमीलाई भाग्न लाज लाग्दैन? आउनुहोस् र मसँग लड्नुहोस्।" पृथ्वीलाई पानीमा ठिक ठाँउमा राखेर त्यसको उचित आधार प्रदान गरेपछि भगवान वराहले राक्षसतर्फ फर्केर भने, "हे गाउँको सिंह (कुकुर)! हामी जंगली जनावर हौँ र तिमीजस्तै गाउँका सिंहलाई खोजिरहेका छौं। अब तिम्रो मृत्यु। टाउकोमा नाच्दै ।" उनका यी व्यंग्यात्मक शब्दहरू सुनेर हिरण्यक्षले उसलाई हाने। भगवान वराह र हिरण्यक्षको बीचमा भयंकर युद्ध भयो र अन्तमा भगवान वराहको हातबाट हिरण्यक्ष मारिए ।

17. नरसिंह

भगवान विष्णुको 10 अवतारों मा चौथा नरसिंह अवतार विष्णुको रौद्र अवतार हो।

 नरसिंह विष्णुको आधा सिंह र आधा मानव अवतार हो। उहाँ राक्षसी राजा हिरण्य कश्यपको शासनको अन्त्य गर्न र पृथ्वीमा शान्ति, व्यवस्था, धार्मिकता र धर्मका अन्य तत्वहरू स्थापना गर्न जन्मनुभएको थियो। भगवान विष्णुले आफ्नो पन्ध्रौं अवतार नरसिंहको रूपमा लिएका थिए, माथिल्लो शरीर सिंहको रूपमा र तल्लो भाग पुरुषको जस्तो थियो। भगवान विष्णुको यो अवतारमा नरसिंहले प्रह्लादलाई उनका पिता हिरण्यकशिपु राक्षसबाट रक्षा गरेका थिए । उसले हिरण्यकशिपुको शरीरलाई नङले च्याताएर मारेको थियो। भगवान ब्रह्माले हिरण्यकश्यपुलाई मानवले मार्न नसक्ने आशीर्वाद दिएका कारण भगवान विष्णुले यो रूप प्राप्त गर्नु परेको थियो। नरसिंह वा नृसिंह (मानव रूपमा सिंह) लाई पुराणहरूमा भगवान विष्णुको अवतार मानिएको छ जसको टाउको र धड़ मानिसको थियो तर अनुहार र पंजाहरू सिंहको जस्तै थिए ।

कथा अनुसार असुर संस्कृति शक्तिशाली बन्दै गएको समयमा असुर कुलमा प्रह्लाद नामक एक अद्भुत बालकको जन्म भएको थियो । उनका पिता, राक्षस राजा हिरण्यकश्यप [र आमा कयाधु]। उनी हिरण्यकशिपु र कयाधुका चार छोराहरूमध्ये जेठा थिए। देवताहरूबाट वरदान पाएपछि उनी निरंकुश बनेका थिए। उनको राज्यमा कसैले पनि विष्णुको पूजा नगर्ने आदेश थियो । तर प्रह्लाद विष्णुका भक्त थिए र उनको भगवानमा अटल विश्वास थियो। यसबाट रिसाएर हिरण्यकशिपुले उनलाई मृत्युदण्ड दिए । हिरण्यकशिपुकी बहिनी होलिका आगोबाट नमर्ने वरदान पाएकी प्रह्लादसँगै आगोमा बसेकी थिइन् तर भगवानको कृपाले प्रह्लादलाई केही भएन र उनी आफैं जलेर खरानी भइन् । भोलिपल्ट भगवान विष्णुले नरसिंह अवतार लिएर हिरण्यकशिपुको पेट च्यातिएर मारेर ब्रह्माण्डलाई उनको अत्याचारबाट मुक्त गराए ।

18. वामन

वामन भगवान विष्णुको पाँचौं अवतार हो। दैत्य राजा बालीको आतंक फैलिएको बेला वामन प्रकट भएका थिए । बालीले देवताहरूलाई परास्त गरेर स्वर्गको नियन्त्रण लिएका थिए।

त्रेतायुगको प्रारम्भमा, बक्सरमा माता गंगाको किनारमा रहेको सिद्धाश्रम स्थलमा देवी अदितिको गर्भबाट भगवान विष्णुको जन्म वामनको रूपमा भएको थियो । त्यसैले यो ठाउँलाई वामनको जन्मस्थल र वामनाश्रम पनि भनिन्छ। यसका साथसाथै, यो भगवान विष्णुको पहिलो अवतार थियो जो मानव रूपमा देखा पर्‍यो - बच्चाको रूपमा ब्राह्मण अवतार। दक्षिण भारतमा उनी आफ्नो मूल नाम उपेन्द्रले चिनिन्छन् । उनका पिता प्रजापति कश्यप र आमा अदिति थिइन् । उनका जेठा भाइहरू विवस्वान , इन्द्र , वरुण , पुषा , आर्यमा , भाग , धता , पर्जन्य , अंशुमान , त्वष्ट र मित्र थिए । वामन ब्रामण थिए।

भागवत कथा अनुसार देवताको संसारमा इन्द्रको अधिकारलाई पुन: स्थापित गर्न विष्णुले यो अवतार लिएका थिए। देवलोकलाई राक्षस राजा बालीले कब्जा गरेका थिए। बाली विरोचनका छोरा र विष्णु भक्त प्रह्लादका नाति थिए र दयालु राक्षस राजाको रूपमा परिचित थिए। यो पनि भनिन्छ कि आफ्नो तपस्या र शक्ति द्वारा , बालीले त्रिलोकमा प्रभुत्व प्राप्त गरेका थिए । वामन , एक बौने ब्राह्मणको भेषमा, बाली गए र उहाँलाई आफ्नो जीवनको लागि तीन कदम जमिन दिन अनुरोध गरे। उनको हातमा काठको छाता (छाता) थियो । गुरु शुक्राचार्यले चेतावनी दिएपछि पनि बालीले वामनलाई आफ्नो वचन दिए।

भगवान वामनले आफ्नो आकार यति बढाए कि उनले आफ्नो पहिलो पाइलामा सम्पूर्ण पृथ्वी नापे । दोस्रो चरणमा मैले स्वर्ग नापे। यसपछि ब्रह्माले आफ्नो कमण्डलको पानीले वामनको खुट्टा धोए। यही जलबाट गंगाको जन्म भएको थियो । तेस्रो चरणको लागि कुनै जग्गा बाँकी छैन। बाली, उनको वचनको मानिस, त्यसपछि वामनलाई तेस्रो कदम चाल्नको लागि आफ्नो शिर अर्पण गरे। वामन बालीको प्रतिबद्धताबाट धेरै खुसी थिए। राजा बालीको हजुरबुवा प्रह्लाद भगवान विष्णुका परम भक्त भए पनि भगवान वामन (विष्णु)ले बालीलाई सुतल लोक दिने निर्णय गरे र बालीको शिरमा तेस्रो पाइला राखे जसको फलस्वरूप बाली सुतल पुगे । अर्को कथा अनुसार वामनले आफ्नो शिरमा खुट्टा राखेर बालीलाई अमरता दिएका थिए । विष्णुले आफ्नो महान् रूपमा प्रकट भएर राजालाई महाबलीको उपाधि दिएका थिए किनभने बालीले आफ्नो धार्मिकता र प्रतिबद्धताका कारण आफूलाई महात्मा साबित गरेका थिए । विष्णुले महाबलीलाई आध्यात्मिक आकाशमा चढ्न अनुमति दिनुभयो जहाँ उनले आफ्ना सद्गुणी हजुरबुवा प्रह्लाद र अन्य दिव्य आत्माहरूलाई भेटे।

19. परशुराम

 परशुराम जी त्रेतायुग (रामायण काल) मा एक ब्राह्मण ऋषि को जन्म भएको थियो । परशुराम विष्णुको छैटौं अवतार हुन् । परशुराम ब्राह्मण क्षत्रिय हुन् । उहाँलाई हातमा बञ्चरो लिएर ऋषिको रूपमा चित्रण गरिएको छ। आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गर्ने र अरुको जीवन कष्टकर बनाउने दुष्ट क्षत्रियहरुको अत्याचारको अन्त्य गर्न र न्यायको कठघरामा ल्याउन उहाँको जन्म भएको हो ।

पौराणिक वृत्तान्त अनुसार गाउँको जनपाव पर्वतमा महर्षि भृगुका पुत्र महर्षि जमदग्निले गरेको पुत्रेशति यज्ञबाट प्रसन्न भएर देवराज इन्द्रको वरदानस्वरूप पत्नी रेणुकाको गर्भबाट वैशाख शुक्ल तृतीयाका दिन उहाँको जन्म भएको थियो । मध्य प्रदेशको इन्दौर जिल्लाको मानपुर। उहाँ भगवान विष्णुको भावुक अवतार हुनुहुन्छ।

महाभारत र विष्णुपुराणका अनुसार परशुरामको मूल नाम राम थियो तर भगवान शिवले उनलाई परशु नामको हतियार दिएपछि उनको नाम परशुराम भयो। हजुरबुवा भृगुले नामकरण गरेपछि उहाँलाई राम भनियो। उनी जमदग्नीका पुत्र भएकाले उनलाई परशुराम भनिन्थ्यो किनभने उनले जमदग्नी र भगवान शिवले उनलाई बञ्चरो लगाएका थिए । महर्षि विश्वामित्र र ऋचिकको आश्रममा प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गर्नुका साथै उनले महर्षि रिचिकबाट शारङ नामको दिव्य वैष्णव धनुष र ब्रह्मर्षि कश्यपबाट अविनाशी वैष्णव मन्त्र पनि प्राप्त गरेका थिए । त्यसपछि कैलाश गिरिश्रृङ्गमा अवस्थित भगवान शंकरको आश्रममा ज्ञान प्राप्त गरेपछि उनले विशेष दिव्य अस्त्र विद्युदभि परशु प्राप्त गरे । उनले भगवान शिवबाट श्री कृष्णको त्रैलोक्य विजय कवच, स्तवराज स्तोत्र र मन्त्र कल्पतरु पनि प्राप्त गरे । चक्रतीर्थमा गरेको कठिन तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान् विष्णुले उनलाई त्रेतामा रामको रूपमा अवतार लिएपछि सम्पूर्ण कल्पको लागि तपस्यामा पृथ्वीमा बस्ने वरदान दिनुभयो। उनी हतियारको महान् निपुण थिए। उनले भीष्म , द्रोण र कर्णलाई हतियारको ज्ञान दिएका थिए । कर्णलाई श्राप पनि दिए । उनले एघार श्लोकमा "शिव पञ्चतवरिष्णम स्तोत्र" पनि लेखे। वांछित परिणाम दिने परशुराम गायत्री हुन् - "ओम् जमदगन्य विद्महे महावीराय धिमही, तन्ना परशुराम: प्रचोदयात।" उनी पुरुषका लागि एउटै पत्नीको आजीवन भाकलको पक्षमा थिए। उनले अत्रीकी पत्नी अनसूया , अगस्त्यकी पत्नी लोपामुद्रा र आफ्नो मनपर्ने शिष्य अकृतवनको सहयोगमा महिला सचेतना अभियान पनि सञ्चालन गरे ।

श्रीमद्भागवतमा एउटा उदाहरण छ कि गन्धर्व राजा चित्ररथलाई अप्सराहरूसँग हिँडिरहेको देखेर हवनको लागि पानी लिन गंगाको किनारमा गएकी रेणुका मोहित भइन् र केही समय त्यहाँ बसिन्। हवन अवधि बितिसक्दा, ऋषि जमदग्निले क्रोधित भई आफ्नी पत्नीको आर्य विरोधी व्यवहार र मानसिक व्यभिचारको सजायस्वरूप आफ्ना सबै छोराहरूलाई माता रेणुकालाई मार्ने आदेश दिए। अन्य दाजुभाइले त्यस्तो साहस जुटाउन नसकेपछि बुबाको तपस्याबाट प्रभावित परशुरामले उहाँको आदेशबमोजिम आफ्नी आमाको शिर काटे र उहाँलाई बचाउन अगाडि आएका आफ्ना सबै दाजुभाइको हत्या गरे । जब जमदग्निले उनको कामबाट प्रसन्न भएर वरदान माग्न अनुरोध गरे, परशुरामले सबैको पुनरुत्थान होस् र उनको हत्याको सम्झनाको विनाशको लागि मात्र वरदान मागे। 

श्रीमद भागवत, रामायण आदि पुराणका अनुसार परशुरामले २१ पटक सबै क्षत्रियहरूलाई पूर्ण रूपमा नाश गरेका थिए।

ब्रह्मवैवर्त पुराणमा एउटा कथा छ कि कैलाशमा भगवान शंकरको भित्री गर्भगृहमा प्रवेश गर्ने क्रममा भगवान गणेशले उनलाई रोकेपछि परशुरामले बल प्रयोग गरी भित्र पस्ने प्रयास गरे । त्यसपछि क्रोधित परशुरामले बञ्चरो प्रहार गर्दा भगवान गणेशको एउटा दाँत भाँचियो, जसका कारण उनलाई एकदन्त भनिएको हो ।

त्रेतायुगमा रामावतारको समयमा भगवान शिवको धनुष भाँचिएपछि उहाँ आकाश मार्गबाट ​​मिथिलापुरी पुग्नुभयो र पहिले आफूलाई "क्षत्रिय कुलको विश्वप्रसिद्ध गद्दार" भनेर वर्णन गर्नुभयो ।

भीष्मले स्वीकार नगरेको कारण अम्बा बदला लिनको लागि परशुरामकहाँ आइन् । त्यसपछि सहयोगको आश्वासन दिँदै उनले भीष्मलाई युद्धको चुनौती दिए। तिनीहरूबीच २३ दिनसम्म भीषण युद्ध चल्यो। तर पिताको मृत्युको चाहनाले परशुरामले उनलाई हराउन सकेनन् । परशुराम कर्णका गुरु पनि थिए ।

20. राम

भगवान राम पंक्तिमा सातौं अवतार हुन् । भगवान राम हिन्दू धर्मका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र शक्तिशाली देवताहरू मध्ये एक हुन् र महाकाव्य रामायणको प्रमुख पात्र हुन्। उनले दुष्ट राजा रावणको आतंककारी शासनको अन्त्य गर्न र रावणले अपहरण गरेको आफ्नी पत्नी सीतालाई मुक्त गर्नको लागि मार्छन्।

मूल 'राम' को अर्थ रमन (निवास, विहार) सँग सम्बन्धित छ। उहाँ प्रत्येक प्राणीको हृदयमा 'रमन' (वास गर्नुहुन्छ) त्यसैले उहाँ 'राम' हुनुहुन्छ र भक्तहरू उहाँमा 'रमन' (ध्यान गर्छन्) त्यसैले उहाँ पनि 'राम' हुनुहुन्छ।

भगवान रामको कथा युगौंदेखि एक छ। राजा रावणसँग लंकाको मैदानमा उनले आफ्नी पत्नीलाई फिर्ता लिनको लागि गरेको शक्तिशाली युद्ध आज पनि हाम्रो गौरवको माटोमा देखाइएको वीरतामा युवाहरूका लागि उदाहरण हो। राजवंशमा जन्मेका भगवान राम, जन्मदेखि नै राजा बन्ने भाग्यमा, दुष्टको षड्यन्त्रका कारण त्यागिए। उनको कथा, सुरुदेखि नै प्यारी सीता रानीको हात जित्ने, क्रूर अपहरणसम्म र उनले गरेको अद्भूत यात्रा पुस्तासम्म चलेको छ। विश्वलाई दुष्टताबाट मुक्त गर्न र सन्तुलन पुनर्स्थापित गर्न आवश्यक हुँदा भगवान विष्णु आफ्नो अवतार मध्ये एकमा जन्मेको विश्वास गरिन्छ। यस कुरामा सत्यता कायम राख्दै, भगवान रामको जन्म धार्मिकता फिर्ता ल्याउन र दुष्टतालाई पराजित गर्नको लागि भएको थियो।

प्रतीकको प्रतीक, भगवान रामलाई आदर्श राजा र मानिसको पर्यायवाची रूपमा उद्धृत गरिएको छ। उहाँको उपस्थिति यति व्यापक छ, कला, संस्कृतिमा बुन्दै, हामीलाई गर्वमा एकताबद्ध गर्दछ। आफ्नो जीवनको सुरुदेखि नै, र त्यसपछिको यात्रामा, अयोध्याका यो सही राजामा धार्मिकता, भक्ति, वफादारी र करुणाका गुणहरू छन्।

राम रामायण अनुसार , भगवान आदिनारायण राजा दशरथ र रानी कौशल्याका जेठा छोरा , भाइ वा सीताका पति र लक्ष्मण , भरत र शत्रुघ्नका भाइको रूपमा देखा पर्दछन् । हनुमान उहाँका प्रखर भक्त थिए । जब रामचन्द्र जीको जीवन समाप्त भयो, यमराजको सहमतिमा, सरयू नदीको किनारमा रहेको गुप्तार घाटमा देह त्यागेर फेरि विष्णुको रूपमा बैकुण्ठ धाममा वास गर्नुभयो।

श्रीराम क्षत्रिय धर्म, सूर्यवंश र कश्यप जातिका महान् प्रजापति राजा थिए। उनले लंकाका राजा रावणको हत्या गरेका थिए । उनको प्रतिष्ठा मरियम पुरुषोत्तमको रूपमा छ किनभने उनले आफ्नो राज्य, साथीहरू र आमाबाबुलाई मरियमको पालना गर्न बलिदान दिए।

माता सीतालाई रावणले अपहरण गरेको थियो, जसको खोजीमा बोल्ने र रावणसँग लड्ने पंक्षी जटायुलाई पनि बुबाले जस्तै दाहसंस्कार गरिएको थियो। त्यसपछि बाँदर जोडीको भेट हनुमान र सुग्रीवसँग भयो । सुग्रीवसँग मित्रता बनाएर छल गरेर भाइ बालीको हत्या गरी सुग्रीवलाई बाँदर र भालुको राजा बनाए। हनुमान जीले 100 योजना सागर पार गरेर लंका माता सीताको खोजी गरे। श्रीरामले रावणका भाइ विभीषणलाई आश्रय दिए। उनले आफ्ना छोरा मेघनाद र भाइ कुम्भकर्णसँग मिलेर रावणको वध गरेका थिए । रामेश्वरममा शिवलिंगको स्थापना भएको थियो जुन ज्योतिर्लिङ्गको रूपमा प्रसिद्ध छ। विभीषणले बताएको रहस्य थाहा पाएर समुद्रमा पुल बनाएर रावणको वध गरे । पुष्पक छिट्टै माता सीतालाई लिएर विमानबाट अयोध्यामा भरतजी पुगे । महर्षि वाल्मीकिले संस्कृत भाषाको पहिलो महाकाव्य रामायणको रचना गरेका थिए ।

21. बलराम

बलराम महाभारतमा कृष्णको जेठा भाइको रूपमा देखा पर्दछ। उनी आफ्नो शक्ति, हलो बोक्ने र दुर्योधन र भीमका 'गडा' (हतियार) सिकाउने गुरुको रूपमा परिचित छन्। उनले कृष्णसँग धेरै साहसिक कार्यहरू साझा गर्छन्, जसमा एक अत्याचारी शासक कंसलाई न्यायमा ल्याउने समावेश छ।

पञ्चरात्र शास्त्र अनुसार बलराम (बलभद्र) भगवान वासुदेवको रूप वा रूप हो। हिन्दू धर्मले उहाँलाई श्रीकृष्णको जेठा भाइ र शेषनागको अवतार मानेको छ ।

बलरामको जन्म यदुवंशमा भएको थियो। कंसले आफ्नी प्यारी बहिनी देवकीलाई कानुनी रूपमा वासुदेव यादवसँग विवाह गराए । कंसले आफ्नी बहिनी देवकीलाई रथमा बसाएर वासुदेवको घरमा लैजाँदै गर्दा आकाशबाट आवाज आयो र उसलाई थाहा भयो कि आफ्नी बहिनीको आठौं छोराले उनलाई मार्नेछ।

कंसले आफ्नी बहिनीलाई कैद गरे र क्रमशः आफ्ना ६ छोराहरूलाई मारेका थिए, सातौं छोराको रूपमा, बाँकी अवतार बलराम जी थिए, जसलाई श्री हरिले योगमायाद्वारा रोहिणीको गर्भमा स्थापना गरेका थिए । बलभद्र वा बलराम रोहिणीको गर्भबाट जन्मेका श्रीकृष्णका जेठा भाइ थिए । उनका बलराम, हलधर, हलायुध, संकर्षण आदि धेरै नाम छन्। बलभद्रका सात दाजुभाइ र एक बहिनी थिए, सुभद्रा, जसलाई चित्रा पनि भनिन्छ। उनको विवाह रेवतकी छोरी रेवतीसँग भएको थियो । भनिन्छ रेवती २१ हात लामो थियो र बलभद्र जीले आफ्नो हलोले तानेर छोटो बनाएका थिए।

उहाँ नागराज अनन्तको एक भाग हुनुहुन्थ्यो र उनको वीरताको धेरै कथा पुराणहरूमा वर्णन गरिएको छ। उनी विशेष गरी गदा लडाइँमा निपुण थिए। दुर्योधन र भीमसेन उनका शिष्य थिए। यसबाट उनले जरासन्धलाई धेरै पटक पराजित गरेका थिए। दुर्योधनकी छोरी लक्ष्मणलाई अपहरण गर्ने क्रममा श्रीकृष्णका छोरा शम्भलाई कौरव सेनाले कब्जामा लिएपछि बलभद्रले नै उनको उद्धार गरेका थिए। स्यामन्तक मणि ल्याउने बेला उनी पनि श्रीकृष्णसँगै थिए । उनको मृत्युको समयमा उनको मुखबाट एउटा ठूलो सर्प निस्केर प्रभासको समुन्द्रमा प्रवेश गर्यो ।

22. कृष्ण

भगवान कृष्ण विष्णुको अर्को प्रमुख रूप हो । उनी आफ्नो अत्याचारी मामा कंसको शासनको अन्त्य गर्न र महाभारतमा पाण्डवहरू र अर्जुनको सारथी र मार्गदर्शकको रूपमा उनको भूमिकाको लागि जानिन्छ। सनातन धर्मका अनुसार भगवान विष्णु पापरहित, पवित्र र सबै मानव जातिलाई भोग र मोक्ष प्रदान गर्ने प्रमुख देवता हुन् । श्रीकृष्ण सामान्य व्यक्ति नभई ‘युगका पुरुष’ हुनुहुन्थ्यो। उनको व्यक्तित्वमा भारतले एक प्रतिभाशाली 'राजनेता' मात्र नभई एक महान 'कर्मयोगी' र 'दार्शनिक' पनि पाए, जसको ' गीता ' को ज्ञान सम्पूर्ण मानवजाति र सबै समय र देशहरूको लागि मार्गदर्शक हो। लगभग सम्पूर्ण भारतमा कृष्णको कुनै न कुनै रूपमा प्रशंसा गरिन्छ। ती मानिसहरू जसलाई हामी सामान्यतया नास्तिक वा धर्मनिरपेक्षताको रूपमा वर्गीकृत गर्छौं तिनीहरू पक्कै पनि 'श्रीमद् भगवद् गीता' बाट प्रभावित हुन्छन्। 'गीता' कसले भन्यो वा लेख्यो र कुन कालमा यो अनुसन्धानको विषय हो तर 'गीता' कृष्णसँग मात्र जोडिएको छ। यो विश्वासको प्रश्न हो र विश्वासका प्रश्नहरूको जवाफ इतिहासमा खोजिएको छैन।

उनलाई कन्हैया, माधव, श्याम, गोपाल, केशव, द्वारकेश वा द्वारकाधीश, वासुदेव आदि नामले पनि चिनिन्छ। कृष्ण एक नि:स्वार्थ कर्मयोगी, एक आदर्श दार्शनिक, एक ज्ञानी व्यक्ति र दैवी सम्पत्तिले सुसज्जित एक महान व्यक्ति थिए। उनको जन्म द्वापरयुगमा भएको थियो । उनलाई यस युगको सर्वश्रेष्ठ पुरुष, युगपुरुष वा युगावतारको पद दिइएको छ। कृष्णका समकालीन महर्षि वेद व्यासद्वारा लिखित श्रीमद भागवत र महाभारतमा कृष्णको चरित्रलाई विस्तृत रूपमा लेखिएको छ । भगवद् गीता कृष्ण र अर्जुन बीचको संवाद हो जुन अझै पनि संसारभर लोकप्रिय छ। यस उपदेशका लागि कृष्णलाई जगद्गुरुको सम्मान पनि दिइएको छ।

कृष्ण वासुदेव र देवकीका आठौं सन्तान थिए । देवकी कंसकी बहिनी थिइन् । कंस निरंकुश राजा थिए । देवकीको आठौं छोराले उनको हत्या गर्ने कुरा उनले आकाशबाट सुनेका थिए। यसबाट बच्न कंसले देवकी र वासुदेवलाई मथुराको कारागारमा राखे । उनको जन्म भादो महिनाको कृष्ण पक्षको अष्टमीमा मथुराको कारागारमा भएको थियो । कंसको डरले वासुदेवले नवजात शिशुलाई राती यमुना पारी गोकुलको यशोदामा लगे। उनी गोकुलमा हुर्केका थिए । यशोदा र नन्द उनका पालनपोषण अभिभावक थिए।

बाल्यकालमा नै उनले ठूला कामहरू गरे जुन कुनै पनि साधारण व्यक्तिको लागि सम्भव थिएन। उनको जन्मको केही समयपछि उनले कंसद्वारा पठाइएका दैत्य पुतनालाई मारेका थिए, त्यसपछि उनले शाक्तसुर, त्रिनवर्त आदि राक्षसहरूलाई मारेका थिए। पछि उनी गोकुल छोडेर नन्द गाउँ आए, त्यहाँ पनि उनले धेरै लीलाहरू गरे जसमा गोचरण लीला, गोवर्धन लीला, रास लीला आदि मुख्य छन्। यसपछि उनले मथुरामा काका कंसको हत्या गरे । सौराष्ट्रको द्वारका नगर स्थापना गरी त्यहाँ आफ्नो राज्य स्थापना गरे । पाण्डवहरूलाई सहयोग गर्नुभयो र विभिन्न समस्याहरूबाट बचाउनु भयो। महाभारतको युद्धमा उनले अर्जुनको सारथीको भूमिका निभाएका थिए र उनलाई युद्धभूमिमा नै उपदेश दिएका थिए । उनले 124 वर्षको जीवनकाल पछि आफ्नो जीवन समाप्त गरे। उनको अवतारको अन्त्यको लगत्तै परीक्षितको शासनकाल आउँछ । अभिमन्यु र उत्तराका छोरा र अर्जुनका नाति राजा परीक्षितको पालाबाट कलियुग सुरु भएको मानिन्छ ।

23. बुद्ध

बुद्ध लुम्बिनीमा सिद्धार्थ गौतमको रूपमा जन्मेका थिए, उहाँलाई पछि गौतम बुद्ध भनेर चिनिन्छ जसले ज्ञानको खोजीमा आफ्नो परिवार र सबै भौतिक सम्पत्ति त्यागे। उहाँले बुद्ध धर्मको स्थापना गर्नुभयो र मानिसहरूलाई नोबल एट्फोल्ड पथहरू मार्फत सबै प्रकारका दुःखको अन्त्य गर्ने तरिकाहरू सिकाउनुभयो।

श्रीमद्भागवत १.३.२४ ले भगवान विष्णुको बुद्ध अवतारको बारेमा कुरा गर्दछ। 

तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नामञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति। २४।

ततः कालौ सम्प्रवत्ते संमोहया सुरा-द्विषाम
बुद्धो नामज्ञा-सुताः किकटेषु भविष्यति

अनुवाद: तब कलियुगको प्रारम्भमा, विश्वासी आस्तिकको ईर्ष्या गर्नेहरूलाई भ्रममा पार्न भगवान् गया प्रान्तमा अञ्जनाका पुत्र भगवान बुद्धको रूपमा प्रकट हुनुहुनेछ।

 24. कल्कि

कल्कि विष्णुको एक मात्र अवतार हो जसको जन्म हुन बाँकी छ । भनिन्छ कि उनले दैत्य कालीलाई परास्त गरेर सबै दुष्टताको अन्त्य गर्नेछन् र एकमा अवतारित नयाँ तत्वहरू सुरु गर्नेछन्। कल्किलाई सत्ययुग वा कल्कियुगमा सवार योद्धाको रूपमा चित्रण गरिएको छ। काली सबै नकारात्मक भावनाहरू र सेतो घोडा र चम्किलो तरवार हो। रूप, वा समयको भिन्नता भए पनि, उहाँका सबै अवतारहरूको एउटै लक्ष्य थियो, अर्थात् सबै दुष्टताको अन्त्य गर्ने र धर्मको पुन: स्थापना गर्ने, मोक्षको मार्ग। यस कारणले गर्दा भगवान विष्णुलाई ब्रह्माण्डको रक्षक र रक्षकको रूपमा चिनिन्छ।

विभिन्न प्रकारका अवतारहरू

1.    पूर्ण अवतार:  राम, कृष्ण विष्णु पूर्ण अवतार हुन्, किनकि पूर्ण अवतारको मुख्य उद्देश्य शान्ति र सृजना हो । संसारमा रहेका सनातन धर्ममा उनीहरू प्रकृतिको सम्मान गरेर (अन्य मानवजस्तै प्राकृतिक रूपमा) संसारमा भ्रमण गर्छन् र आफ्नो काम पूरा गरेर आफ्नो ठाउँमा फर्किन्छन्

2.    अंशावतार: आंशिक अवतार : अम्शा अवतारको पनि विश्वमा गर्नको लागि विशेष कार्य छ जुन पूर्ण अवतारद्वारा निर्देशित छ, तिनीहरूले आफ्नो रूप र मानव जातिको लागि विभिन्न बहुमूल्य सन्देश फैलाएर फर्कने निश्चित लक्ष्य राख्छन्। उदाहरण:- गुतम बुद्ध, परशुराम, येशु क्रिस्ट, आदि।

3.    नैमित्तिक अवतार: आकस्मिक अवतार : जसरी बुद्धिमान् निम्मित अवतार एक विशेष अवतार हो जो एक विशेष उद्देश्यको लागि देखा पर्दछ, तिनीहरू आवश्यकता अनुसार अचानक प्रकट हुन्छन्, केहि समय आफ्नो विशेष अनुयायीहरूको लागि प्रकट हुन्छन् र केहि समय तिनीहरू विश्व र मानवजातिको सुरक्षाको लागि प्रकट हुन्छन्। उदाहरण:- नरशिमा, मत्स्य,

श्रीहरिका अवतारहरूको संख्या विभिन्न शास्त्र अनुसार फरक-फरक हुन्छ, कसैले २४ अवतारको कुरा गर्छ, कसैले १० अवतारहरूको कुरा गर्छ। तर गहिराइमा हामी सबैलाई थाहा छ कि श्री हरिले विभिन्न उद्देश्यका लागि असीम संख्यामा अवतारहरू लिएका छन् [श्रीमद भागवतम्]

वैदिक शास्त्रहरूले वर्णन गर्दछ कि भगवान विष्णुका अवतारहरू (अवतारहरू) समुद्रका छालहरू जस्तै असीमित छन्।

हे ब्राह्मणहरू, भगवानका अवतारहरू अनगिन्ती छन्, पानीका अथाह स्रोतहरूबाट बग्ने खोलाहरू जस्तै। (भागवत पुराण १.३.२६)

अवतार का अर्थ

अवतारको अर्थ 'अवरोह गर्ने'।

संस्कृत अवतारबाट 'वंश', अव ' + तार - 'पार'।

परम भगवान् आफ्नो विभिन्न रूपहरूमा आध्यात्मिक आकाशबाट भौतिक ब्रह्माण्डमा एक विशेष उद्देश्यका साथ अवतरण गर्नुहुन्छ।

अवतारहरूको उपस्थितिको कारण

हे भरत वंशज, जहाँ र जहाँ धर्मको ह्रास हुन्छ, अधर्मको प्रबल उदय हुन्छ, तब म स्वयम् अवतरण हुन्छु । (BG ४.७)

अवतारहरूको उद्देश्य

धर्मनिरपेक्षहरूलाई उद्धार गर्न र भ्रष्टहरूलाई नाश गर्न र धर्मका सिद्धान्तहरूको पुनर्स्थापना गर्न, सहस्राब्दी पछि म स्वयं प्रकट हुन्छु। (BG ४.८)

विभिन्न प्रकारका अवतारहरू

अवतारहरूको छवटा विभिन्न वर्गहरू छन्, जसलाई तल सूचीबद्ध गरिएको छ:

1) पुरुष अवतार
2) लीला अवतार
3) गुण अवतार
4) मन्वन्तर अवतार
5) युग अवतार
6) शक्तिवेष अवतार

भगवान विष्णुका अवतार

भगवान विष्णुका दशावतारहरू (10 प्रमुख अवतारहरू) प्रसिद्ध छन्।

भागवत पुराण (1st Canto 3rd अध्याय) ले 24 प्रमुख अवतारहरू प्रसिद्ध छन्।