नारी

संस्कृतमा "नारी" शब्दको अर्थ "महिला" हो। यो विभिन्न सांस्कृतिक र सामाजिक सन्दर्भहरूमा महिलाहरूको सम्मान र सशक्तिकरणको लागि प्रयोग गरिन्छ। 'नारी' शब्दले नेपाली समाजमा महिलाहरूको सांस्कृतिक र सामाजिक योगदानलाई सम्मान गर्छ। हिन्दू धर्ममा नारीलाई देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ। दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती जस्ता देवीहरू नारी शक्तिको प्रतीक हुन्। हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा नारीलाई मातृत्व, सृजनशीलता, र शक्ति प्रदान गर्ने स्रोतको रूपमा चित्रण गरिएको छ । हिन्दू धर्ममा नारीलाई उच्च सम्मान दिइन्छ। 'यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता' भन्ने श्लोकले नारीको सम्मान गरिने स्थानमा देवता रमाउँछन् भन्ने विश्वास छ ।

हिन्दू धर्ममा नारीको जीवनमा १६ संस्कारहरूको विशेष महत्त्व छ। यी संस्कारहरूले नारीको जीवनलाई पवित्र र मर्यादित बनाउँछन्। गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन, र विवाह संस्कार जस्ता संस्कारहरू नारीको जीवनमा महत्वपूर्ण छन्। नारीहरूले परिवार र समाजको निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। उनीहरूले परिवारको पालनपोषण, शिक्षा, र संस्कारको प्रसारमा योगदान पुर्याउँछन्। नारीलाई आध्यात्मिकता र धर्मको मार्गदर्शक मानिन्छ। उनीहरूले धार्मिक अनुष्ठानहरूमा सक्रिय भूमिका खेल्छन् र परिवारलाई धार्मिक मार्गमा चल्न प्रेरित गर्छन्।

हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार नारीमा हुनु पर्ने ३२ गुणहरू उल्लेख गरिएको छ। यी गुणहरूले नारीलाई समाजमा सम्मानित र आदरणीय बनाउँछन्। यहाँ केही प्रमुख गुणहरू छन्:

चम्किला केश: नारीको कपाल चम्किलो र सुन्दर हुनु पर्दछ।

लामा औँला: हातका औँला लामा र सुगठित हुनु पर्दछ।

दृढ आत्मविश्वास: नारीमा दृढ आत्मविश्वास हुनु आवश्यक छ।

नरम छाला: नारीको छाला नरम र आकर्षक हुनु पर्दछ।

सुगन्ध: शरीरमा विभिन्न प्रकारका सात सुगन्ध हुनु पर्दछ।

सुगठित शरीर: नारीको सम्पूर्ण अंगहरू सुगठित र आकर्षक हुनु पर्दछ।

पुष्ट काँध: काँध चौडा र गोलो हुनु पर्दछ।

लामा पाखुरा: पाखुरा लामा र सुगठित हुनु पर्दछ।

तेजोमय शरीर: सम्पूर्ण शरीर तेजोमय र आकर्षक हुनु पर्दछ।

शंख समान घाँटी: घाँटी शंख समान सोझो र सुन्दर हुनु पर्दछ।

चम्किला दाँत: दाँत चम्किला र टमक्क जोडिएका हुनु पर्दछ।

लामो जिब्रो: जिब्रो लामो र विभिन्न स्वाद लिने शक्ति भएको हुनु पर्दछ।

सुरिलो स्वर: स्वर पातलो र सुरिलो हुनु पर्दछ।

ज्ञानको चासो: विभिन्न विषयमा ज्ञानको चासो राख्ने बानी हुनु पर्दछ।

बाचा पालन: कुरा (बाचा)मा अडिक रहनु पर्दछ।

लज्जालु स्वभाव: स्वभाव लज्जालु र शालीन हुनु पर्दछ ।

विवाहित महिला

विवाहित महिलाले आफ्नो पति, परिवार, र समाजप्रति आदर र सम्मान देखाउनु पर्दछ। यसले परिवारमा शान्ति र सद्भावना कायम राख्छ। विवाहित महिलामा धैर्यता र सहनशीलता हुनु आवश्यक छ। जीवनमा आउने विभिन्न चुनौतीहरूलाई धैर्यपूर्वक सामना गर्न सक्नु पर्दछ। प्रेम र करुणा विवाहित महिलाको महत्वपूर्ण गुण हो। परिवारका सदस्यहरूप्रति माया र करुणा देखाउनु पर्दछ। राम्रो संचार कौशलले परिवारमा स्पष्टता र समझदारी बढाउँछ। विवाहित महिलाले आफ्नो विचार र भावना स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्नु पर्दछ। विवाहित महिलाले परिवारको आर्थिक प्रबन्धनमा पनि भूमिका खेल्न सक्नु पर्दछ। खर्च र बचतको सन्तुलन राख्न सक्नु पर्दछ। आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य र स्वच्छताको ख्याल राख्नु विवाहित महिलाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। विवाहित महिलाले आफ्नो परिवारप्रति समर्पण र निष्ठा देखाउनु पर्दछ। यसले परिवारमा विश्वास र स्थायित्व कायम राख्छ। सकारात्मक सोचले जीवनमा उत्साह र ऊर्जा ल्याउँछ। विवाहित महिलाले सकारात्मक दृष्टिकोण राख्न सक्नु पर्दछ।

नारीले जान्नुपर्ने कला:

श्रृंगार कला

हिन्दू धर्म र सनातन धर्ममा महिलाले विवाहपछि १६ वटा श्रृंगार लगाउनु अनिवार्य छ र पतिसँग यसको सिधा सम्बन्ध हुन्छ |

सौगन्ध्या करकंकणम् चरणयो रागो रणन्मेखल, तम्बुलम् कर्दर्पण चतुराता श्रृंगारक षोडना ||

विवाहित महिलामा श्रृंगार र आभूषणको महत्व धेरै छ। विवाहित महिलाले मंगलसूत्र, सिन्दूर , चुरा र बाला, सुगन्धित तेल , उज्यालो पोसाक लगाउनु अति आवस्यक हुन्छ । यसले उनीहरूको वैवाहिक स्थिति र पतिप्रति समर्पणलाई दर्शाउँछ।

गायन / नृत्य कला

नृत्य कला र गायन कला हिन्दू धर्ममा विवाहित महिलाहरूका लागि एक महत्वपूर्ण अभ्यास हो, जसले उनीहरूको आध्यात्मिक, सांस्कृतिक, र शारीरिक उन्नतिमा योगदान पुर्याउँछ। यो देवी-देवताहरूको पूजा र आराधनाको एक माध्यम हो। नृत्यले आत्मा र शरीरलाई शुद्ध बनाउँछ र आध्यात्मिक उन्नतिको मार्गदर्शन गर्छ । गायन कला हिन्दू समाजको सांस्कृतिक पहिचान हो। विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक पर्वहरूमा गायनको प्रदर्शन गरिन्छ। गायनले र नृत्यले महिलाको सौन्दर्य र आकर्षणलाई बढाउँछ। यसले उनीहरूको व्यक्तित्वलाई उजागर गर्छ र आत्मविश्वास बढाउँछ।

पकाउने कला

खाना पकाउने कला विवाहित महिलाहरूका लागि धेरै महत्वपूर्ण छ। स्वस्थ र पौष्टिक खाना पकाउन जान्नु परिवारको स्वास्थ्यको लागि महत्वपूर्ण छ। ताजा र सन्तुलित आहारले परिवारलाई तन्दुरुस्त राख्छ। स्वादिष्ट खाना पकाएर परिवार र साथीहरूसँगको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन सकिन्छ। खाना पकाउने कला सामाजिक सम्बन्धलाई सुधार्न मद्दत गर्छ। खाना पकाउने कला सृजनशीलताको एक माध्यम हो। नयाँ परिकारहरू बनाउने र विभिन्न स्वादहरूको प्रयोग गर्ने अवसर दिन्छ।

चित्रकला / हस्तकला

यी कलाहरूले नारीहरूलाई सिर्जनात्मक अभिव्यक्ति प्रदान गर्छन् र सांस्कृतिक सम्पदालाई संरक्षण गर्न मद्दत गर्छन्।

नारीको सामाजिक रूप :

नारीको रूपमा आमा : आमा हामी सबैको ‘जन्मदाता’ हुन् । आमा प्रकृतिको ‘प्रतिविम्ब’ हुन् । सबैको ‘पहिलो पाठशाला’ हुन् आमा,‘पहिलो गुरुआमा' ।

नारीको रूपमा श्रीमती : श्रीमतीले आफ्नो जीवनसाथीलाई हरेक परिस्थितिमा सहयोग र समर्थन दिन्छिन्। उनीहरूको साथले जीवनसाथीलाई आत्मविश्वास र प्रेरणा मिल्छ। श्रीमतीले घरको व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छिन्। उनीहरूले घरको आर्थिक, सामाजिक, र भावनात्मक पक्षहरू सम्हाल्छिन्। श्रीमतीले परिवारमा समानता र सम्मानको वातावरण सिर्जना गर्छिन्। उनीहरूको भूमिका परिवारको स्थायित्व र सुख-शान्तिमा महत्वपूर्ण हुन्छ। मान र सम्मान छ तिमीलाई।

नारीको रूपमा दिदी-बहिनी : दिदीहरूले आफ्ना भाइबहिनीहरूलाई मार्गदर्शन र सल्लाह दिन्छन्। उनीहरूको अनुभव र ज्ञानले भाइबहिनीहरूलाई जीवनमा सही दिशा दिन्छ। दिदी-बहिनीहरूले परम्परा, संस्कृति, र मूल्यहरू एकअर्कालाई सिकाउँछन्। यसले परिवारमा सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षण हुन्छ। सद्भाव र इज्जत छ तिमीलाई।

नारीको रूपमा छोरी : छोरीले परिवारमा प्रेम र स्नेहको वातावरण सिर्जना गर्छिन्। उनीहरूको स्नेहले परिवारलाई एकताबद्ध राख्छ। छोरी प्रति गर्व गर्नु पर्छ ।

हिन्दू देवीहरू :

सृष्टिको ठीक अगाडिको अवस्थालाई "प्र" ले जनाउँछ; र "कृ " ले सृष्टिलाई जनाउँछ। त्यसैले सृष्टिभन्दा पहिले अवस्थित महान देवतालाई सृष्टि पछि प्रकृति भनिन्छ । आफ्नो योग (अर्थात्, माया शक्ति) द्वारा परमात्माले आफूलाई दुई भागमा विभाजित गर्नुभयो; जसको दाहिने भाग पुरुष थियो र बायाँ भाग स्त्री प्रकृति थियो । त्यसैले प्रकृति ब्रह्माको प्रकृतिको हो। उनी शाश्वत छिन्। जसरी आगो र त्यसको ज्वलनशील शक्ति फरक छैन, त्यसरी नै आत्मा र उनको शक्ति, पुरूष र प्रकृति बीच कुनै फरक भिन्नता छैन। त्यसकारण जो योगीहरूको अग्रणी र सर्वोच्च छन्, तिनीहरूले पुरुष र महिला बीच कुनै भिन्नता चिन्दैनन्। सबै ब्रह्म नै हुन्। उहाँ सदा सर्वदा पुरुष र महिलाको रूपमा सर्वत्र हुनुहुन्छ। पुरुष र महिला मिलेर बनेको यो ब्रह्म बिना यस संसारमा केही पनि क्षणको लागि पनि अस्तित्वमा रहन सक्दैन। (अर्थात् तिनीहरू माया प्रकट भएका ब्राह्मण हुन्)। देवी तत्व पाँच महान तत्वहरू पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश हुन्। देवी तत्व भनेको देवी सबैमा भोक, भ्रम, आन्दोलन, र अन्य धेरै रूपमा प्रकट हुने विचार हो।

श्री लक्ष्मी / महालक्ष्मी : श्री महालक्ष्मी धन, समृद्धि र सौभाग्यकी देवी हुन्। उनी प्रेम र सौन्दर्यको अवतार हुन्।

देवी सरस्वती : हिन्दू धर्ममा सरस्वतीलाई ज्ञान, संगीत, कला, बुद्धि र विद्याकी देवी मानिन्छ। उनी सरस्वती, लक्ष्मी र पार्वतीको त्रिमूर्तिको अंश हुन् ।

देवी गायत्री : गायत्री देवीलाई सबै वेदको माता अर्थात् वेद माताको रूपमा पूजा गरिन्छ ।

नवदुर्गा : नवदुर्गा भनेको नौ दुर्गा हो । नवदुर्गा माता दुर्गाको नौवटा रूपमा अवतार हो।

दस महाविद्या : महाविद्या देवी पार्वतीको दश रूप हो, जसको अधिकांश तान्त्रिक अभ्यासकर्ताहरूले पूजा गर्छन्

अष्टमातृका : दानव र दानवहरूलाई नष्ट गर्न माता देवीले विभिन्न रूप धारण गरिन्। मातृका पनि मातृ शक्तिसँग सम्बन्धित छ। मातृका भनेको आमाहरूको समूह हो।

पञ्चकन्या : पञ्चकन्यालाई हिन्दू धर्ममा सिद्ध पत्नीहरूको उदाहरण दिने आदर्श महिलाहरू मानिन्छ।

राधा : राधा भगवान कृष्णको अनन्त प्रेम र भक्ति को प्रतीक हुन्। उनी कृष्णको प्रियतम र आत्माको दिव्य प्रेमको प्रतीक हुन्। राधाको प्रेमले आत्मा र परमात्माको मिलनलाई जनाउँछ ।

"नारी प्रति सम्मान आदर गर्ने बानी बसालौं" - "जन्मदिनको शुभकामना"