Топ-10 крыніц, дзе шукаць беларускія словы, якіх няма ў Google

Што рабіць, калі чуеш незнаёмае беларускае слова, шукаеш праз Google, але не знаходзіш зусім нічога? Можа, слова выдуманае, або хтосьці памыліўся? А можа, яго проста няма ў інтэрнэце? Такое можа здарацца, асабліва калі гаворка ідзе пра дыялектную лексыку, рэгіянальныя словы ці нават формы, якія захаваліся толькі ў некалькіх вёсках, у маўленні старэйшага пакалення. Дзе наогул шукаць такія словы і як іх правяраць? Пасля аднаго з папярэдніх эпізодаў слухачы звярнулі ўвагу на слова «водбіца». У пошуку знаходзіцца перш за ўсё «Водбіца», як «невялікая рака, прыток Дняпра». І таму ўзнікла пытанне: ці не памыліліся аўтары падкаста, калі згадвалі гэтае слова ў іншым значэнні? Не памыліліся. Водбіца – сапраўды невялічкая рака, якая цячэ ў даволі глыбокай для беларускага ландшафту лагчыне. У мясцовай гаворцы назва ракі жыла як геаграфічная назва: можна было, напрыклад, сказаць «пад Водбіцу пайсці» – пайсці ў бок ракі. Але з часам яе назва стала яшчэ і вобразным словам. Лагчына, у якой цячэ Водбіца, стала мясцовым параўнаннем для падобных паглыбленняў: таму «водбіцамі пад вачыма» пачалі называць глыбокія мяхі пад вачыма, нібы гэта своеасаблівыя невялічкія лагчыны на твары. Гэта не выпадкова прыдуманы выраз аднаго чалавека і не аказіяналізм, а слова невялікай мясцовай супольнасці. Паводле Уладзіка, яго ўжывалі ў некалькіх вёсках Аршаншчыны (Брылях, Крапіўне і Сяглаве), але нават там яно паступова знікае: старэйшыя людзі яшчэ ведалі такое значэнне, а маладзейшыя могуць успрымаць Водбіцу ўжо толькі як назву ракі. Тым болей, што нават звычайны інтэрнэт-пошук знаходзіць толькі геаграфічны аб’ект, але не знаходзіць сэнс слова ў мясцовай гаворцы. Іншы каментар прынёс у падкаст яшчэ адно слова – «збіёдаць». Яго даслала слухачка са спасылкай на гаворку бабулі з Бярэзінскага раёна. Гэта слова мае вельмі цікавае значэнне. Паводле яе ўспамінаў, бабуля казала так, калі мела на ўвазе «страціць, знішчыць, змарнаваць». Уладзіслаў ведае падобную форму з Віцебшчыны і Аршаншчыны, але з літарай «а» – «збаёдаць». А ў дыялектных слоўніках сустракаюцца і іншыя варыянты: «збіёдаць» і нават «збыёдаць». Гэта якраз характэрная для дыялектаў рэч: адно і тое ж слова ў розных мясцовых гаворках можа крыху па-рознаму гучаць, але сэнс можа захоўвацца. І калі больш падрабязна разглядаць значэнне гэтага слова, Уладзіслаў прыводзіць прыклады таго, як яго ўжываюць у знаёмай яму гаворцы. Могуць сказаць: «Ты ўсе нашы грошы збаёдаў» – то бок змарнаваў іх. Або, больш вобразна: «Ён збаёдаў усе мае маладыя гады». Тады мелася на ўвазе, што праз гэтага чалавека жанчына нібыта страціла сваю маладосць. Ёсць таксама слова «збаёда» – так называюць чалавека, які раскідваецца грашыма. А блізкае да яго па сэнсе слова – «раскідзёха». Пры гэтым «раскідзёха» – слова супольнага роду: так можна назваць і мужчыну, і жанчыну. Калі слова не знаходзіцца праз Google, гэта можа азначаць не тое, што яго няма, а тое, што яно ніколі не трапіла ў добра праіндэксаваныя электронныя крыніцы. Беларуская дыялектная мова значна большая за тое, што можна лёгка знайсці ў інтэрнэце. Таму мовазнаўцы працуюць не з адной крыніцай, а адразу з некалькімі пластамі матэрыялу: з дыялектнымі слоўнікамі, са старымі і сучаснымі рэгіянальнымі выданнямі, з рукапіснымі слоўнікамі і архіўнымі матэрыяламі, літаратурнымі тэкстамі і нават палявымі запісамі і жывой гаворкай. Вядома, што такіх крыніц у інтэрнэце можна і не знайсці. Пра тое, дзе менавіта шукаць такія словы і якія крыніцы могуць у гэтым дапамагчы, Уладзіслаў падрабязна расказвае ў эпізодзе. А кнігі, слоўнікі і даследаванні, якія згадваюцца ў размове, мы сабралі на нашым сайце па спасылцы: https://belarus.fm/rheme-catcher/gem-05/ Падкаст зроблены пры падтрымцы Belarus FM ¹ . Калі вы жадаеце даслаць свае слоўкі, дадаткова да каментароў прапануем наш e-mail для сувязі. Памятайце, што ліст можна выдаліць з папкі «Адпраўленыя». Наш адрас: [email protected] ¹ Belarus FM – медыйная платформа некамерцыйнай арганізацыі Belarus Freedom Media, VšĮ, зарэгістраванай у Літве.