А вы таксама заўважылі, як часам нават з беларускай на беларускую нам патрэбны пераклад? І, здаецца, слоўка, якое вы прыгадалі, – цалкам звычайнае, і вы чулі яго з дзяцінства ў Віцебску, а іншы чалавек з іншага горада Беларусі вас ужо не разумее і «касавурыцца». Пры гэтым у маўленні гэтага суразмоўцы сустракаюцца сучасныя адпаведнікі вашага слова, але ж гэта хутчэй англіцызмы ці русізмы, якія з’явіліся ў беларускай мове значна пазней. У гэтым эпізодзе мы зноў працягваем размаўляць пра віцеблянізмы і вяртаемся да сітуацый, калі рэгіяналізмы дапамагаюць нам адчуць сапраўдны смак беларускай мовы.
Дарэчы, некаторыя слухачкі нашага падкасту ўжо пачалі пытацца: а колькі ж увогуле існуе гэтых віцеблянізмаў? Ім здавалася, што іх усяго пяць-шэсць, а тут усё новыя эпізоды і новыя словы ды новыя выразы. Мы не можам адказаць дакладнай лічбай. І, калі памятаеце, ёсць нават два тамы рэгіянальнага слоўніка Віцебшчыны. Але далёка не ўсе слоўкі, якія туды трапілі, можна назваць выключна віцебскімі. Бо шмат тых словаў сустракаецца і ў іншых рэгіёнах Беларусі. Але ў гэтым падкасце можна пазнаёміцца менавіта з тымі, якія асабліва характэрныя для Віцебска і яго наваколіц. Таму толькі ў апошнім эпізодзе, прысвечаным віцеблянізмам, мы будзем здольныя падлічыць, колькі такіх адметных словаў і выразаў намі ўжо сабрана. А пакуль мы недзе на пачатку, і наперадзе ў нас з вамі яшчэ шмат сустрэч.
Вось і ў адзінаццатым эпізодзе падкаста Жэня і Уладзік (Уладзіслаў Гарбацкі – сацыялінгвіст, гендарны даследнік) працягваюць паляванне на асабліва адметныя віцеблянізмы з нечаканымі значэннямі.
Ці чулі вы калі-небудзь словы «будзька» ці «будзік»? Уладзіслаў прыгадвае, што, калі яго бабуля казала «паставіць будзьку», гэта азначала «завесці гадзіннік», каб раніцай не праспаць. Цікава, што размова была менавіта пра тыя старыя механічныя гадзіннікі, якія званілі так гучна, што маглі абудзіць не толькі ўсіх хатніх, але, здавалася, і суседзяў.
І тут для кагосьці можа быць нечакана ці, наадварот, цалкам натуральна, але на Віцебшчыне будзькай называлі яшчэ і пеўня. Калі нехта скардзіўся, што ягоны «будзік сёння неяк слаба крычаў зранку», гэта азначала, што гаспадары хваляваліся, ці не захварэў іх певень.
Суразмоўцы робяць здагадку, што спачатку так маглі называць менавіта пеўня. Бо далёка не кожная сялянская сям'я мела механічны гадзіннік, затое певень быў звычайнай шматфункцыянальнай часткай гаспадаркі.
Сёння ж Уладзіслаў, хоць і не карыстаецца тэлефонам, але таксама ставіць будзьку – ужо на планшэце. Таму цікава, як слова, якім калісьці называлі пеўня, працягвае жыць і сёння. Нават калі гаворка ідзе пра сучасныя электронныя прылады. Але не толькі…
Мовазнаўца прыгадвае, што і сама ўтваральная частка слова вельмі актыўная. Напрыклад, калі мы кажам «будзіцелі», то маем на ўвазе людзей, якія абуджаюць грамадства, дапамагаюць яму ўсвядоміць сябе. Так можна назваць і Цётку, беларускую пісьменніцу і дзяячку, якая сваёй творчасцю і дзейнасцю абуджала грамадства ад летаргу.
Але «будзька» ў гэтым эпізодзе не адзіны цікавы віцеблянізм, таму прапануем паслухаць выпуск і даведацца больш.
А калі вам хочацца больш пачытаць Уладзіслава Гарбацкага, ягоныя кнігі можна знайсці на сайце выдавецтва Skaryna Press:
https://skarynapress.com/product-tag/уладзіслаў-гарбацкі/
Падкаст зроблены пры падтрымцы Belarus FM ¹ .
Тэкставая версія на нашым сайце:
https://belarus.fm/rheme-catcher/gem-11/
Дасылайце нам свае слоўкі ў каментарах ці на электронную скрыню Belarus FM. Памятайце, што ліст можна выдаліць з папкі «Адпраўленыя».
Наш адрас:
[email protected]
¹ Belarus FM – медыйная платформа некамерцыйнай арганізацыі Belarus Freedom Media, VšĮ, зарэгістраванай у Літве.