Kiến trúc sư Lưu Gia Khôn (Liu Jiakun) từng nói, "Tôi luôn khao khát được như nước, chúng thấm qua mọi nơi, không mang theo một hình dạng cố định của riêng mình, hòa vào môi trường và địa điểm", mượn hình tượng nước nổi tiếng qua lời dạy của Lão Tử, ông không chỉ nói về cách ghép những viên gạch, cách đổ bê tông, mà về một lối tư duy. Kiến trúc như một cách thức tồn tại, một chiến lược để đọc và viết lại bản sắc châu Á giữa toàn cầu hóa.
Nhìn lại lịch sử, ta thấy một châu Á thường bị nhìn nhận thông qua lăng kính phương Tây, nơi những công trình mang dấu ấn địa phương từng bị quy chiếu như những "cuốn sách đá" của một nền văn minh tĩnh lặng. Fergusson, một trong những học giả phương Tây tiên phong nghiên cứu kiến trúc Ấn Độ và Đông Á, đã cố gắng đóng khung bản sắc kiến trúc châu Á theo cách diễn giải của mình. Nhưng thực tế, kiến trúc châu Á chưa bao giờ là một thực thể bất biến. Chúng biến động liên tục như dòng chảy ngầm dưới lớp đá cứng.
Chen Kuan-Hsing, trong tư tưởng "Asia as Method", gợi ý một cách nhìn khác. Nếu châu Á từ lâu đã quen với việc nhìn về phương Tây như một trung tâm tham chiếu, thì đã đến lúc cần một sự dịch chuyển triệt để. "Asia as Method" không chỉ là một lý thuyết mà còn là một thái độ, một chiến lược để phá vỡ tư duy bị đóng khung bởi ảnh hưởng từ những học thuyết phân tầng đã cũ, đồng thời mở ra đối thoại giữa các nền văn hóa trong khu vực. Điều này đúng trong nhiều lĩnh vực, và đặc biệt rõ nét trong kiến trúc.
Những kiến trúc sư đương đại của châu Á ngày nay không chỉ đơn thuần vẽ công trình, mà họ đang gợi lại câu hỏi về bản sắc. Ở Trung Quốc, làn sóng hiện đại hóa kiến trúc không dừng lại ở việc sao chép những thành phố phương Tây, mà ngày càng hướng tới sự điều chỉnh để phản ánh ngữ cảnh địa phương. Những không gian như Luodai Teahouse của Liu Jiakun, của tư duy truyền thống và kỹ thuật hiện đại. Đó không chỉ là một quán trà, mà là một tìm kiếm về cách không gian có thể giữ được tinh thần bản địa trong khi vẫn vận hành trơn tru trong thế giới hiện đại.
Có lẽ, sau một thời gian dài ngầm chuyển động, kiến trúc châu Á đang chứng minh một thực tế rằng không có một bản sắc cố định, không có một nguyên mẫu bất biến. Mọi thứ luôn trong quá trình hình thành, được tái cấu trúc qua từng thế hệ, qua từng chút xâm lấn và cả kháng cự.
________
Bài viết có tham khảo tiểu luận của Peter Scriver và Amit Srivastava với tựa đề “Re-asia: architecture as tactic” đăng trên tập san Architectural Theory Review 22, số 3 năm 2018, trang 301-308.
________
Giả thuyết kiến trúc
Architecture Hypothesis