'Laat mij de speldjes aangeven, dan voel ik me toch nog een beetje nuttig' zei hij en hij nam de speldendoos uit mijn handen, terwijl mijn moeder zorgzaam mijn broekspijpen omspelde.
Mijn vaders' uitspraak raakte me diep. 'Nuttig zijn' is namelijk geen term die ik op mensen wil kleven, zeker niet op mijn vader die zoveel meer voor mij betekent...
Fotocredits: Ilse Fimmers | mijn vader en ik, 2024
__________________________________________
En toch vermoed ik dat hij met zijn tachtig lentes precies daarmee worstelt: de overtuiging niet meer 'van nut' te zijn. En daardoor 'geen waarde bijdragend'.
Ik vermoed dat, omdat ik het ook zelf begin te ervaren, nu ik ouder word. Al verzet ik me ertegen, met al mijn kracht. Want van alles waar we mensen vooral NIET toe mogen reduceren, staat 'nuttig' mee bovenaan.
Dat we dat wél doen, beschouw ik namelijk als één van de kwalijkere neveneffecten van decennialang doorschieten in één specifiek type 'economisch denken':
Door onze levens - dus de tijd en energie die wij ter beschikking hebben om 'mens te worden', door te denken, voelen en handelen, te groeien én te rusten, terwijl we ons leren verhouden tegenover al het andere leven rondom ons - systematisch in te ruilen voor geld - een middel dat we nodig hebben om in ons levensonderhoud te voorzien - hebben we ONSZELF steeds meer laten reduceren tot 'een middel'.
Een middel dat enkel 'van waarde' is, als het 'nuttig' inzetbaar is.
We zijn met andere woorden steeds meer gaan geloven dat we onze plek op deze bol moeten 'verdienen', terwijl dat nergens op slaat...
Die overtuiging gaat zo ver dat wij, telkens wanneer we onszelf als 'niet van nut' beschouwen binnen dat eng economisch denken, we ONSZELF als waardeloos beschouwen:
Ben je ziek?
Ben je tijdelijk of voorgoed niet 'beroepsactief', of draag je niet bij aan het 'sociale zekerheidssysteem' zoals we dat vandaag kennen?
Zorg jij onbetaald voor ander leven, dat 'evenmin van economisch van nut is' zoals kinderen, mensen met een beperking of ouderen?
Schep en creëer jij zaken die binnen het omarmde economisch systeem vaak niet 'van tel' zijn, zoals kunst, cultuur, natuur, ambacht?
Dan reduceren we onszelf in ons hoofd tot 'een kostenpost': tot last voor 'de maatschappij'. Of we vinden het minstens 'een privilege' dat we de tijd krijgen om op die manier te leven.
En wanneer we onszelf niet veroordelen, dan wijst onze omgeving er ons wel op. Beleidsmakers laten niet na ons eraan te herinneren dat het onze plicht is om 'van nut' te zijn.
Met termen als 'vergrijzing' en 'verzilvering' bijvoorbeeld. En hoe die onze maatschappij zouden 'in gevaar brengen'. Het zijn 'ontmenselijkende termen' die geen rekening houden met het relationele veld dat onze samenleving is. De impact van die termen had ik - in alle eerlijkheid - zelf nog niet door, tot contextueel therapeute en intergenerationeel samenlevingscoach Lieve Willems mij daarop wees. Woorden creëren werelden: daarom kiezen we ze beter met zorg.
Maar kan dat dan wel anders? Ja hoor!
Economie is geen exacte wetenschap. En er bestaan veel meer vormen van economisch denken naast het model dat wij in onze contreien als heilige graal beschouwen.
Wij kunnen evengoed kiezen om een economie ten dienste van het algemeen belang te stellen, in plaats van ten dienste van slechts enkelen. Kate Raworth toont met haar donuteconomie aan dat het kan - Rotterdam omarmde dat model al - en Kees Klomp's 'betekeniseconomie' is ook een prachtig voorbeeld van hoe het anders kan.
Binnen een wereldbeeld waarin ZORG voor het geheel primeert en economie slechts een middel is om daartoe te komen, moet geen mens zichzelf nog reduceren - of laten reduceren - tot 'een middel dat van nut moet zijn', om 'zijn plek op deze planeet te verdienen.'
Dan ga je namelijk een heel ander soort economie bouwen én op andere manieren voor broodnodige solidariteit tussen generaties zorgen.
De impact van dergelijke shift is gigantisch
Want waar mensen zich goed voelen, neemt ook welvaart toe, voor ALLE betrokkenen.
Andersom is dat allesbehalve waar: welvaart zonder welzijn, zorgt voor existentiële leegte en uitputting van mensen en grondstoffen. Niemand wordt daar duurzaam beter van want het berokkent onze planeet onherstelbare schade, die we doorschuiven naar toekomstige generaties.
Het idee loslaten dat wij 'van nut' moeten zijn, zou bovendien onze relatie met arbeid ook grondig veranderen. Maar daarover een andere keer meer...
_________________________________________
Meer inspiratie over enkele aangeraakte thema's:
https://www.femma.be/nl/artikels/standpunten/roep-politici-op-om-welzijn-centraal-te-zetten
https://nl.wikipedia.org/wiki/Donut(economischmodel)
Betekeniseconomie, door Kees Klomp: