Хто такі Уладзіслаў Гарбацкі: жыццё на зломе стэрэатыпаў

«Сібір зрабіла з мяне беларуса», – кажа Уладзіслаў у нашым першым эпізодзе новага падкасту «Гарбата з Гарбацкім» на Belarus FM. Ён нарадзіўся ў Віцебску ў 1978 годзе, але амаль 10 гадоў дзяцінства правёў у Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе, куды бацькі паехалі працаваць. Там ён вучыўся ў школе, жыў сярод людзей розных нацыянальнасцяў, знаёміўся з культурай хантаў і мансі. Але як атрымаўся гэты парадокс, што так далёка ад роднай Беларусі ён «стаў моцным, прынцыповым беларусам»? Пра сібірскія гады Уладзіслаў гаворыць з удзячнасцю. Памятае тайгу, рэкі Вах і Аган, горад Радужны. Прыгадвае і вялікую беларускую супольнасць у Сібіры. Паводле яго, у Лангепасе беларусы складалі каля 35–40% насельніцтва. Але асабліва моцна на яго паўплывала тое, як у Сібіры ўспрымалі беларусаў. З ягонага акцэнту маглі смяяцца, але адначасова беларусаў, літоўцаў і латышоў ставілі ў асобны шэраг, лічылі прадстаўнікамі нейкага нібыта больш развітага свету, культуры. Уладзіслаў прызнаецца, што не думаў пра сябе ў падобных катэгорыях, але пазней зразумеў, у чым тут справа. Побач жылі ханты, і ён бачыў, як паступова знікала іх мова, як мясцовыя жыхары пераходзілі на расейскую, як разбураўся традыцыйны лад жыцця. І вось тады, яшчэ дзіцёнкам, ён пачаў заўважаць тое, што пазней, ужо студэнтам, сустрэне ў працах Клода Леві-Строса. У даследаваннях каланіялізму, у тым ліку. То-бок, жывучы не ў Беларусі, ён раней за многіх сваіх аднагодак пачаў задумвацца пра ўласную мову і культуру. Зрэшты, беларуская мова не знікала з ягонага жыцця і да Сібіры, і падчас яе. Тут важную ролю адыграла бабуля Гарбацкая, настаўніца з вёскі пад Воршай. Маленькі Уладзік праводзіў у яе летнія вакацыі, слухаў мясцовы віцебска-аршанскі дыялект, чытаў беларускія кніжкі. Калі сям'я жыла ў Сібіры, бабуля дасылала яму літаратуру з Беларусі. Яна мела і сваё правіла: на вуліцы ўнук мог размаўляць з сябрамі як хацеў, але з ёю мусіў гаварыць па-беларуску. Цяпер Уладзіслаў згадвае гэта з удзячнасцю. Ён нават заўважае, што ў ягоным выпадку варта гаварыць не толькі пра «матчыну», але і пра «бабуліну» мову. У падкасце Уладзіслаў Гарбацкі тлумачыць сваю «тэорыю паўтарамоўя». Такую назву мае і кніга, над якой ён працуе. Ён лічыць сябе прадстаўніком аднаго з апошніх пакаленняў, для якіх з дзяцінства існавала не адна мова, а паўтары. Адна пераважала, часцей расейская, але магло быць і наадварот, а другая таксама была часткай жывога моўнага асяроддзя. Усё залежала ад сям'і, горада ці вёскі. Уладзіслаў згадвае і вядомы вобраз «сена на асфальце»: пераязджаючы ў гарады, беларусы паступова гублялі сувязь з вёскай, а разам з ёй і беларускую мову. Сам ён дзякуючы бабулі гэтай сувязі не страціў і з дзяцінства пераходзіў з адной мовы на другую. Гэты досвед ён супрацьпастаўляе сітуацыі многіх сучасных беларусаў, якія растуць пераважна расейскамоўнымі, а беларускую пачынаюць вывучаць ужо ў школе, адарвана ад жывога моўнага асяроддзя. «Ведаеце, як фармацэўты вывучаюць лацінскую мову. Так, штучная, мёртвая мова, на якой яны могуць нешта зразумець, але не размаўляюць у жыцьці», – праводзіць паралель Уладзіслаў. У якасці прыкладу ён таксама згадвае віцебскія крамы напрыканцы 80х і на пачатку 90х. Тады прадавалі ёгурты з беларускімі надпісамі, у тым ліку сунічны. Калі ён прасіў сунічны ёгурт, прадавачкі разумелі яго без праблем, хоць самі маглі гаварыць па-расейску ці на трасянцы. Праз 12 гадоў сітуацыя змянілася: новыя прадавачкі ўжо не разумелі слова «сунічны», перапытвалі і нават прапаноўвалі гаварыць «нармальнай мовай». Гэта толькі невялічкая частка таго, пра што мы размаўлялі ў першым эпізодзе «Гарбаты з Гарбацкім», прапануем паслухаць падкаст. Калі вам падабаюцца кнігі, прапануем творы Уладзіслава Гарбацкага на сайце Skaryna Press: https://skarynapress.com/product-tag/уладзіслаў-гарбацкі/ Падкаст зроблены пры падтрымцы Belarus FM ¹ . Тэкставая версія на нашым сайце: https://belarus.fm/harbacki/s1ep01/ ¹ Belarus FM – медыйная платформа некамерцыйнай арганізацыі Belarus Freedom Media, VšĮ, зарэгістраванай у Літве.